Istanbul as a map of melodies (announcement)

Rowing on the Bosporus and strolling through the streets of Istanbul, to Mümtaz, the protagonist of Ahmet Hamdi Tanpınar’s novel Huzur (‘A Mind at Peace’) the city becomes a map of melodies. Like James Joyce’s Leopold Bloom, Mümtaz goes for endless walks in his hometown, the former capital of the Ottoman Empire, thus traversing large parts of the city, not only on 31 August 1939, the day that is described in the novel, but also in flashbacks taking the reader on a journey through time.

Istanbul, music and time are recurring themes in the work of the author Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962). They will be the topic of an (English) lecture I’ll give on Thursday 23 January at 18h30 in the Netherlands Institute in Turkey, Istanbul.

For more information please click here.

Een landkaart van klanken

Zo ervaart Mümtaz Istanbul als hij door de stad loopt en roeit, en bij de aanblik van allerlei gebouwen herinnerd wordt aan liederen en composities uit de klassieke Osmaanse muziek.

Net als Leopold Bloom in Ulixes van James Joyce, loopt de hoofdpersoon van Ahmet Hamdi Tanpınars roman Sereen voortdurend door zijn woonplaats, de voormalige hoofdstad van het Osmaanse Rijk. Hij ziet grote delen van de stad, niet alleen op 31 augustus 1939, de dag die in roman wordt beschreven, maar ook tijdens de vele flashbacks, die de lezer mee terug in de tijd nemen.

Istanbul, muziek en tijd, dat zijn terugkerende thema’s in het werk van de schrijver Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962). Ze zijn het onderwerp van een lezing die ik donderdag 23 januari om 18u30 geef in het Nederlands Instituut in Turkije, Istanbul. Klik hier voor meer informatie.

 

De muziek van ‘Sereen’

Voor sommige schrijvers lijkt de keuze voor literatuur een kwestie van toeval: hun belangstelling omvat haast het hele scala van kunst. Ahmet Hamdi Tanpınar is zo’n schrijver. Hij heeft geen andere discipline dan die van de literatuur beoefend, maar in zijn romans en korte verhalen wemelt het van de beeldhouwwerken en schilderijen, en vooral: muziek.

In Sereen, zijn roman uit 1948, is hoofdpersoon Mümtaz voortdurend onderweg in Istanbul. Op veel van die tochten door de stad wordt hij begeleid door muziek. Meestal klassieke Osmaanse muziek uit de achttiende eeuw, maar ook nieuwere negentiende-eeuwse liederen of volksliedjes. De muziek wordt opgeroepen door de oude gebouwen die Mümtaz onderweg tegenkomt. De melodieën en liederen verbinden de verschillende plaatsen in de stad met elkaar en met de geschiedenis. Daarmee fungeren de muziekstukken haast als songlines, zoals Bruce Chatwin die ooit beschreef: ze veranderen het landschap van Istanbul in ‘een landkaart van klanken, van droombeelden’.

Maar hoe klinkt die muziek?

Voor de Tanpınar-avond die op 27 november 2013 plaatsvond in De Balie in Amsterdam, studeerde Het Levantijns Orkest een aantal van de composities in die in Sereen zo’n belangrijke rol spelen. Twee door het orkest uitgevoerde stukken zijn hier ook digitaal te beluisteren.

De Openingsmelodie in Ferahfeza, het begin van een langere religieuze suite, is gecomponeerd door componist en derwisj Hamamizade İsmail Dede Efendi (kortweg: Dede Efendi), die eind achttiende, begin negentiende eeuw leefde. Mümtaz en zijn geliefde Nuran beleven een mystieke ervaring als een aantal muzikanten bij hen thuis dit stuk en de daarop volgende religieuze suite opvoeren. Het is een van de sleutelscènes in de roman.

Maar er komen in Sereen ook wereldse liederen voor. Een voorbeeld van dit genre is Baharin zamani geldi (‘De tijd van de lente is aangebroken’), eveneens een compositie van Dede Efendi, en hier uitgevoerd door Het Levantijns Orkest.

Van Tab’î Mustafa Efendi is hier het lied ‘Çıkmaz derûn-i dilden efendim muhabbetin’ (‘Je liefde, goede vriend, komt niet diep uit je hart’) te beluisteren in een uitvoering van de beroemde tenor Münir Nurettin Selçuk. Naar dit lied vernoemen Mümtaz en zijn geliefde Nuran in Sereen het theehuis in Küçük Çamlıca.

Een anonieme vocale uitvoering van een lied van de ook in Sereen genoemde componist Hacı Ârif Bey is hier te horen. Het lied heet ‘Geçti zahm-ı tîr-i hicrin tâ dil-i nâ-şâdıma’ (‘De pijl van je heengaan doorboorde mijn droeve hart’).

 

Sereen van Ahmet Hamdi Tanpınar in De Balie (Amsterdam, 27 november 2013)

Op woensdag 27 november vindt er in De Balie in Amsterdam een avond rond de Turkse auteur Ahmet Hamdi Tanpınar en zijn roman Sereen (Turkse titel:Huzur).

Vertaalster Hanneke van der Heijden en Petra de Bruijn, docente aan de Universiteit Leiden, belichten de achtergrond van de roman en de schrijver.

Sereen vertelt het verhaal van een tragische liefde in Istanbul. Maar het zijn niet alleen de hoofdpersonen, Nuran en Mümtaz, die door twee liefdes in beslag genomen worden. Ook de stad, zelfs het land, heeft zijn hart aan twee grote liefdes verpand, twee verschillende culturele tradities: die van het Westen, en die van de Osmanen. ‘Van Debussy, van Wagner houden, en ondertussen het leven ervaren als in Het lied in Mahur, dat was ons lot.’

De stad en de muziek spelen in Sereen een grote rol. Zwervend door Istanbul en varend over de Bosporus, luisterend naar Wagner, Beethoven en Dede Efendi ervaren Mümtaz en Nuran hun liefdes. Of is er slechts één liefde, die zich op verschillende manieren uit?

Wat maakt Sereen tot een roman die nog steeds zo’n grote invloed heeft, bijvoorbeeld op auteurs als Orhan Pamuk? Wat voor rol spelen de geschiedenis en Istanbul in de roman, in het werk van Tanpınar?

Het Levantijns Orkest zal tijdens de avond verschillende Turkse muziekstukken uitvoeren die een sleutelrol vervullen in de roman. Het gaat onder andere om composities van Dede Efendi (1778-1846), die in Nederland maar zelden te horen zijn.

De avond, gepresenteerd door Jasper Henderson, is mede mogelijk gemaakt door de Universiteit Leiden (LUCIS en Turkish Studies), Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam (SLAA) en het Yunus Emre Instituut – Amsterdam.

Voor meer informatie over het programma, klik hier en hier. Reservering van kaartjes kan via de website van De Balie.

Tanpınar, Dede Efendi en Istanbul in De Balie – Een avond rond de roman ‘Sereen’

Op 27 november organiseer ik met een aantal collega’s een avond rond de Turkse auteur Ahmet Hamdi Tanpınar en zijn roman Sereen (Turkse titel: Huzur). De roman verscheen in Turkije in 1949; dit jaar kwam mijn Nederlandse vertaling van het boek uit.

Sereen vertelt het verhaal van een tragische liefde in Istanbul. Maar het zijn niet alleen de hoofdpersonen, Nuran en Mümtaz, die door twee liefdes in beslag genomen worden. Ook de stad, zelfs het land, heeft zijn hart aan twee grote liefdes verpand, twee verschillende culturele tradities: die van het Westen, en die van de Osmanen. ‘Van Debussy, van Wagner houden, en ondertussen het leven ervaren als in Het lied in Mahur, dat was ons lot.’

De stad en de muziek spelen in Sereen een grote rol. Zwervend door Istanbul en varend over de Bosporus, luisterend naar Wagner, Beethoven en Dede Efendi ervaren Mümtaz en Nuran hun liefdes. Of is er slechts één liefde, die zich op verschillende manieren uit?

Collega-turkoloog Petra de Bruijn en ik belichten de achtergrond van de roman en de schrijver. Wat maakt Sereen tot een roman die nog steeds zo’n grote invloed heeft, bijvoorbeeld op auteurs als Orhan Pamuk? Wat voor rol spelen de geschiedenis en Istanbul in de roman, in het werk van Tanpınar?

Het Levantijns Orkest zal tijdens de avond verschillende Turkse muziekstukken uitvoeren die een sleutelrol vervullen in de roman. Het gaat onder andere om composities van Dede Efendi (1778-1846), die in Nederland maar zelden te horen zijn.

De avond begint om 20u en vindt plaats in De Balie in Amsterdam. Zie voor meer informatie de websites van De Balie en van Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam (SLAA).

Literaire wandelingen in Istanbul

Er zijn maar weinig straten in Istanbul te vinden waar niet eens een schrijver of dichter, een vertaler, uitgever of recensent doorheen gelopen is – de Turkse literaire traditie is lang, en de literaire wereld drukbevolkt. Veel plekken in de stad zijn daarom met boeken, gedichten en tijdschriften in verband te brengen. Sommige van die plekken hebben een bijzondere betekenis gekregen omdat ze ooit in een tekst beschreven zijn. Of omdat er een boek, een gedicht, een tekst over een heel andere plek op papier werd gezet.

Voor wie wandelend door Istanbul meer te weten wil komen over Turkse literatuur en over de Turkse boekenwereld, organiseer ik literaire wandelingen – eerder deed ik dat onder meer voor lezers van NRC Handelsblad. Tijdens deze wandelingen vertel ik over het werk van een aantal Turkse schrijvers en de periode waarin ze leefden: auteurs die in het Nederlands vertaald zijn en schrijvers die alleen Turkse lezers kennen. Maar ook over de boekenwereld van nu: wat voor uitgevers zijn er? Wordt er veel vertaald? Wat lezen lezers in Turkije?

Er zijn twee keuzemogelijkheden:
- een wandeling door Beyoğlu en de oude wijken rond het centrum, over een aantal belangrijke schrijvers uit de moderne romanliteratuur, zoals Orhan Pamuk, Oğuz Atay, Ahmet Hamdi Tanpınar en Orhan Kemal. Desgewenst inclusief bezoek aan het Museum van de onschuld van Orhan Pamuk.

- een wandeling langs de Bosporus, over een aantal belangrijke dichters en schrijvers die eind negentiende, begin twintigste eeuw leefden, zoals Tevfik Fikret, Abdülhak Şinasi Hisar en Nigâr Hanım. Inclusief bezoek aan Aşiyan, het houten huis dat Tevfik Fikret ontwierp en waar hij tot zijn dood woonde. Het heeft een prachtig uitzicht over het water.

Andere wijken en thema’s in overleg.
De wandelingen duren ieder ongeveer 2,5 uur.

Voor meer informatie, stuur een e-mailtje via het contactformulier.

 

Een roman die stroomt als een rivier

Een roman fleuve stond Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962) voor ogen toen hij zich na zijn eerste gedichten, korte verhalen en kunstbeschouwingen in de jaren veertig waagde aan het schrijven van romans. Sereen, dat in 1948 als feuilleton in de krant Cumhuriyet verscheen en een jaar later uitkwam als boek, zou het middelste deel van een trilogie vormen, geflankeerd  door zijn debuutroman Mahur Beste (‘Lied in Mahur’, 1944) en de roman Sahnenin dışındakiler (‘Buiten het toneel’, 1950). Het was een literaire vorm die in de Turkse literatuur nog niet was uitgeprobeerd. Daarmee laat het plan zien hoezeer Tanpınar de ontwikkelingen in de westerse literatuur volgde, en hoezeer hij probeerde wat hij daar zag met de Turkse literatuur te verenigen. Het pakte anders uit: Sereen is inmiddels ingelijfd bij de Turkse canon, maar de beide andere romans van Tanpınars trilogie worden nauwelijks meer gelezen. Lees verder…

Ahmet Hamdi Tanpınar – Sereen (fragment)

Aan de Bosporus was trouwens alles weerklank en weerkaatsing. Het licht was een weerkaatsing, het geluid een weerkaatsing; zelfs de mens kon hier nu en dan de weerkaatsing zijn van allerlei dingen die hem onbekend waren.

Wanneer Mümtaz zich boog over zijn herinneringen aan zijn vroege kindertijd en luisterde hoe de hoorns van de veerboten tegen de hellingen weerkaatsten tot de galm hem bereikte, dan begreep hij uit welke bronnen de ongeneeslijke weemoed was vergaard die nu en dan in hem opspeelde en hem midden in het dagelijkse leven plotseling zo veel rijker maakte. Lees verder…

Net verschenen: de roman ‘Sereen’ van Ahmet Hamdi Tanpınar

Na Het klokkengelijkzetinstituut is nu ook de beroemde tweede roman van Ahmet Hamdi Tanpınar in het Nederlands verkrijgbaar: Sereen. Het boek kwam in 1949 onder de titel Huzur in Turkije uit.

Istanbul, 1939. De Tweede Wereldoorlog dreigt. Nuran heeft zojuist de stad verlaten. Mümtaz, vol verlangen om zijn geliefde achterna te reizen, blijft achter en dwaalt door de stad, op zoek naar een dokter voor zijn zieke neef. Veel plaatsen herinneren hem aan oude Turkse liederen. Op de golven van  dit muzikaal geheugen evolueert Istanbul  tot een van de hoofdpersonen van het boek. Voor Mümtaz is het uiteindelijk onmogelijk de stad, de Bosporus, de oude muziek, of de vrouw van wie hij hield van elkaar te scheiden.

Klik hier voor een fragment uit de roman.

Klik hier voor een fragment uit het nawoord dat ik bij de vertaling schreef.

 

Tanpınar’ın şeftalileri

Hollanda’daki Athenaeum-Polak & Van Gennep yayınları Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü çevirme teklifini getirdiğinde fazla zorluk çekeceğimi düşünmüyordum. Huzur romanını da çevirmemi isteyen yayıncı, Tanpınar’ı hiç bilmeyen Hollandalı okurlara Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanı ile tanıtmaya karar vermişti. Kurgusu, kahramanların ele alınışıyla Batı edebiyatına daha yakın olan Huzur, 2013 yılının Ocak ayında Hollanda’da Tanpınar’ın ikinci romanı olarak çıkacak. Nehir gibi akan uzun cümleleri, ağdalı Osmanlıca sözleri, üst üste yığılmış benzetmeleriyle dolup taşan Huzur’un yanında Saatleri Ayarlama Enstitüsü beni aşırı zorlamaz diye düşünüyordum.

Fakat çevirisine bir kere başladıktan sonra tahmin ettiğimden zor olduğunu itiraf etmem uzun sürmedi. Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü Hollandacaya aktarmak bir yanıyla bir şeftali yemeye benziyordu. İnce kabuğunu kolayca delip ilk lokmaları zorlamadan koparırsınız, sonra dişleriniz taş gibi bir çekirdeğe saplar.

Lees verder…