Kleine boekhandelaren in het centrum van Istanbul klagen – niet zozeer over landgenoten die geen boeken meer willen lezen, als wel over de almaar hogere huren die ze voor hun panden moeten betalen. De gentrificatie in de wijk Taksim drijft de winkelhuren op, projectontwikkelaars zien meer brood in hotels en grote winkelcentra dan in boekwinkels, en voor cultureel geïnteresseerde klanten wordt Taksim steeds minder aantrekkelijk. Zelfstandige boekhandelaren staat inmiddels het water aan de lippen.

Hoe schrijnend de situatie is blijkt onder andere uit enkele artikelen over boekhandel Librairie de Péra die vorige week in de krant Radikal verschenen. De winkel vestigde zich rond 1920 in een pand aan de zuidkant van de grote winkelstraat İstiklâl Caddesi. De opeenvolgende eigenaren van de zaak organiseren daarnaast al bijna een eeuw lang veilingen van bijzondere boeken. Deze week heeft Librairie de Péra haar deuren moeten sluiten. Een jarenlange rechtszaak tussen de boekhandelaar en de overheid, de eigenaar van het pand, over de huurvoorwaarden en de overdracht van het gebouw werd onlangs in het nadeel van de boekwinkel besloten. Vlak na de gerechtelijke uitspraak werd het pand overgenomen door vier zakenpartners, die het gebouw eerst zullen restaureren en vervolgens commercieel willen exploiteren. De boekhandelaar meent dat de winkelhuur na restauratie een veelvoud van de huidige huur zal bedragen. De laatste jaren hebben meer en meer chique winkels en dure horecagelegenheden zich in het gebied gevestigd. De discussie tussen de boekhandelaar, de overheid en de nieuwe eigenaren duurt nog voort, maar de boekhandelaar heeft in de krant al verklaard geen speelbal te willen zijn in een gevecht dat gedomineerd wordt door commerciële belangen. Alleen als de rechter hem alsnog in het gelijk stelt keert hij naar zijn voormalige winkelruimte terug.

De zaak staat niet op zich. Zo’n honderd meter ten noorden van Librairie de Péra, direct aan de İstiklâl Caddesi, ligt boekhandel Robinson Crusoe 389, gespecialiseerd in kunst, literatuur en sociale wetenschappen. De winkel kampt met financiële problemen, grotendeels het gevolg van de steeds stijgende winkelhuur. ‘Deze wijk was decennialang een van de culturele centra van de stad, met kleine bioscopen, theaters, boekhandels, muziekwinkels, restaurants,’ zegt een van de medewerkers van Robinson in een televisie-interview. ‘Maar nu is het haast één grote openlucht shopping mall met winkels van internationale kledingzaken.’ Ze beschrijft hoe tegelijkertijd de recente ontwikkelingen in Taksim, die begonnen met een terrassenverbod voor de horeca en bouwwerkzaamheden op het plein, waardoor de wijk moeilijk bereikbaar werd, steeds meer mensen naar andere wijken hebben gedreven.

Nog wat noordelijker, in de grootste zijstraat van de İstiklâl, is de situatie niet veel anders. Boekhandel ArkeoPera, gespecialiseerd in archeologie, architectuur en kunstgeschiedenis, heeft behalve een winkel ook een eigen uitgeverij. Daarnaast organiseert de boekhandelaar regelmatig exposities en lezingen in zijn winkel. Maar hoeveel langer hij dat nog kan blijven doen is onduidelijk. De eigenaar van het pand ziet liever een hotel in het gebouw.

In een tweede grote zijstraat, vlakbij het Taksimplein, aan het meest noordelijke einde van de İstiklâl, liggen de boekhandels Pandora, Kelepir Kitap, Bengi en Ana. Alle vier huizen ze in een van de oude, kolossale panden die Taksim kenmerken. Net als de winkel van Librairie de Péra is ook dit pand onlangs in andere handen overgegaan. En net als in het geval van ArkeoPera overweegt ook hier de nieuwe eigenaar het pand tot hotel om te bouwen. Boekhandel en antiquariaat Simurg, die jarenlang de winkelruimte huurde waar nu Bengi en Ana boeken verkopen, zag zich in verband met de stijgende winkelhuur eerder al gedwongen naar een goedkopere wijk te verhuizen. De boekhandelaar huurt nu een winkelruimte op de derde verdieping van een portiekgebouw in Tarlabaşı.

De enige boekwinkels die in Taksim het hoofd nog boven water lijken te houden zijn de winkels die onderdeel zijn van een grote boek- (en muziek)keten, zoals D&R. Of winkels die een flink deel van hun zaak inrichten als restaurant, zoals Ada: tot 2007 een goed gesorteerde boekwinkel met een enorme collectie aan literaire tijdschriften, nu een ‘cafe and bookstore’ die vooral adverteert met de menukaart.

Wie gezien heeft hoe kleine, zelfstandige bioscopen aan de İstiklâl Caddesi de afgelopen jaren het veld hebben moeten ruimen ten gunste van kledingketens en een enkele megabioscoop, maakt zich weinig illusies over het lot van kleine, zelfstandige boekhandels in Taksim. Maar misschien is het tij te keren. Om de financiële perikelen het hoofd te bieden introduceerde Robinson vorige maand de RobKart, een betaalpasachtige kaart op naam waar de klant geld op zet voor toekomstige aankopen. De boekhandel hoopt met deze actie klanten te binden en meer contant geld binnen te krijgen. Verschillende auteurs steunen de boekhandel met signeersessies in de zaak. En misschien dat cultuurminnende Istanbulers zich inmiddels meer bewust zijn van hun invloed als consument. De Robinson-medewerkster is hoopvol gestemd. De ontwikkelingen van de laatste maanden hebben de mensen er ook van doordrongen dat ze moeten opkomen voor de plekken in de stad waar zij waarde aan hechten, besluit ze haar televisie-interview.

‘Die Shakespeare, mag ik die meenemen?’ vraagt een jongen van in de twintig enthousiast. Hij komt met moeite boven het aanhoudende geroezemoes uit dat als een wolk tussen de bomen hangt. Sinds enkele dagen heeft het Gezi-park in het centrum van Istanbul behalve een provisorische kliniek en verschillende distributiepunten van eten, babyvoeding en hondenbrokken, ook een bibliotheek. Na de betogingen van vorige week, die begonnen als een kleinschalig protest tegen de kap van bomen in het park en vervolgens mede door het harde politieoptreden uitgroeide tot een massale opstand, is het park nu veranderd in wat nog het meest lijkt op een groot, druk bezocht festivalterrein. De grasvelden zitten vol met pratende jongeren. Vrijwilligers runnen een gratis gaarkeuken. De stromen bezoekers aan het park dragen bij aan een voortdurende aanvoer van maaltijden, fruit, medicijnen en toiletartikelen. Er is een fototentoonstelling ingericht in wat tot vorige week politiebarakken waren. En er worden meer en meer optredens en workshops gehouden, variërend van het samen bedenken van protestleuzen tot discussies over filosofie of stadsontwikkeling.

De boekenhoek is een van de nieuwste onderdelen van de micro-weggeefeconomie in het park. Uitgeverij Yitik Ülke begon met een oproep via twitter om boeken te doneren. Al snel volgde Sel met een oproep aan collega-uitgevers om te helpen bij de organisatie van de boekendonaties. ‘Boeken behoren tot de basisbenodigdheden voor verzet,’ zei de uitgeverij tegen de krant Hürriyet. Sel weet waar ze het over heeft. Het is een van de uitgevers tegen wie door de jaren heen vele rechtszaken zijn aangespannen. Ook vandaag moet uitgever İrfan Sancı voor de rechter verschijnen, ditmaal, opnieuw, voor de publicatie van onder andere een roman van de negentiende-eeuwse Franse auteur Apollinaire. De roman zou obsceen zijn. Een eerdere vrijspraak in de zaak werd onlangs door het hoogste rechtsprekende orgaan van het land verbroken.

Inmiddels stromen in het park op Taksim de boeken binnen. Donaties zijn behalve van uitgevers afkomstig van verenigingen, instellingen, en vooral van bezoekers aan het park, die niet alleen zelfgebakken koekjes aandragen maar ook tassen vol boeken. De paar reguliere boekenkasten die in het gras staan zijn al lang niet meer genoeg om alle ingebrachte boeken uit te stallen. En ook een grotere kast, opgetrokken uit bakstenen en losse planken, puilt uit. Op lage tafels zoals straatverkopers die gebruiken liggen bergen boeken, op een lange strook textiel stapels tijdschriften. Voor wie achterin de haag van belangstellenden staat is het aanbod moeilijk te overzien, maar voor hen prijzen vrijwilligers de romans, politieke studies, handboeken één voor één aan. En voor kinderen is het allerlaagste plankje ingeruimd.

(Meer Nederlandstalige achtergrondinformatie over Erdoğans grootschalige bouwprojecten  en de besluitvorming daaromtrent, een van de aanleidingen voor de protesten in het Gezi-park, is te vinden in de nieuwe aflevering van het tijdschrift 360 – verkrijgbaar van 8 tot 22 juni in boekwinkels en kiosken.)

Schrijvers schrijven boeken, lezers lezen die. Maar waar blijft het boek op weg van schrijver naar lezer? Klik op de rubriek ‘boeken in beeld’ in de menubalk (of hier) voor een nieuwe fotoserie.