Totdat hij in 2008, hij was inmiddels zesenvijftig, een winkel in Istanbul binnen liep, er pennen en potloden, verf en penselen aanschafte, ‘twee grote tassen vol’, en weer begon te tekenen. Sindsdien schrijft en tekent hij dagelijks in zijn dagboek.

Verre bergen en herinneringen is een selectie uit die dagboeken, een verzameling rijk geïllustreerde bladen uit de vele notitieboekjes die Orhan Pamuk bijhield in de periode 2009-2022. In woorden en in beelden geeft hij een indruk van zijn leven als schrijver, in Istanbul en in de landen die hij bezoekt, van het werk aan zijn romans, en van de auteurs en schilders die hem inspireren. Hij reflecteert op de actualiteit en de geschiedenis, op verbeelding en herinnering, en droomt van een landschap waar woord en beeld één zijn.

Verre bergen en herinneringen. Geïllustreerde dagboeken, 2009-2022 is uitgekomen bij uitgeverij De Bezige Bij, 2025. 389 pp. Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden

Een pagina uit Pamuks dagboeken

Het bericht Net verschenen: ‘Verre bergen en herinneringen’ – geïllustreerde dagboeken van Orhan Pamuk verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Rik Boeschoten vertaalde het manuscript in het Nederlands, voorzag het van verklarende voetnoten en een nawoord. In 2005 verscheen de Nederlandse editie bij Uitgeverij Bulaaq. Ter gelegenheid van de publicatie werd Rik Boeschoten geïnterviewd door journalist Berthold van Maris.

Hieronder volgt hieronder het interview uit de NRC van 19 november 2005 – als eerbetoon aan Rik Boeschoten (1950-2024), die mij en veel andere studenten op onnavolgbare wijze heel nieuwe werelden heeft laten zien, werelden waarvan we het bestaan niet eens vermoedden. En als voorbeeld van het vele inspirerende werk dat hij op het gebied van de turkologie heeft verricht.

Met dank aan Berthold van Maris voor zijn vriendelijke toestemming om het interview hier af te drukken.

De bergen storten in, de rivieren staan stil

door Berthold van Maris

‘Ik wilde Het boek van Dede Korkoet altijd al vertalen,’ zegt Rik Boeschoten. ‘Zoals de spin Sebastiaan in het gedichtje van Annie M.G. Schmidt per se het huis in wil om zijn web te spinnen, zo had ik in mijn kop gezet dat dit in het Nederlands moest verschijnen. Uit filologisch fanatisme ben ik toen ook maar een eigen teksteditie gaan maken van het orgineel.’

Deze teksteditie, die Boeschoten samen met een Turkse collega maakte op basis van de twee bestaande handschriften, verscheen in 2001 in Turkije. En nu ligt de Nederlandse vertaling in de boekhandel.

In zijn werkkamer aan de universiteit van Mainz, waar hij hoogleraar is in de turkologie, neemt Boeschoten uitvoerig de tijd om te vertellen wat hem in dit middeleeuwse Turkse boek intrigeert. We zitten op de rommelige zolder van wat ooit een officierswoning is geweest: de universiteit van Mainz werd na de Tweede Wereldoorlog door de Franse bezetters nieuw leven ingeblazen op het terrein van een kazerne. Boeschoten verdwijnt tijdens het gesprek herhaaldelijk in een keukentje om water op te zetten en vergeet telkens om er thee van te zetten.

‘Het boek van Dede Korkoet is zo interessant,’ vertelt hij, ‘vanwege de verschillende lagen die erin zitten: het zijn in wezen pre-islamitische verhalen waar later een islamitisch sausje overheen is gegoten.’ De verhalen spelen in Oost-Anatolië, en worden verteld door de beroepsverteller en bard Dede Korkoet. Deze vertelt en bezingt de heldendaden van de ‘Ogoezen’, nomadische stammen die vanuit Centraal-Azië het huidige Turkije (toen nog deel van het Byzantijnse Rijk) waren binnengedrongen. De Ogoezen waren de voorlopers van de huidige Turken, Azerbeidzjanen en Turkmenen.

De verhalen spelen in een denkbeeldige ‘gouden tijd’, waarin ‘zonen hun vaders niet tegenspraken’ en ‘stamgenoten nog oprecht waren tegenover elkaar’. Het zijn kleurrijke verhalen, heroïsch maar ook humoristisch en ironisch, met soms sprookjesachtige elementen erin. Ze bevatten thema’s die we elders in de wereldliteratuur ook tegenkomen: de jonge held die zich moet bewijzen, de doodgewaande zoon die vermomd als verteller en muzikant terugkeert in het tentenkamp van zijn vader, het meisje dat zich als een jongen gedraagt, de aanbidders van de beeldschone prinses die onmogelijke proeven moeten doorstaan om haar te kunnen krijgen. De bundel bevat ook een opmerkelijk verhaal over een cycloop, dat lijkt op de cyclopenepisode in de Odyssee.

In Turkije wordt Het boek van Dede Korkoet vereerd als een werk dat veel zegt over de ware aard van de Turken. ‘Het wordt door de wat nationalistisch gerichte collega’s zeer ijverig bestudeerd,’ weet Boeschoten. ‘Er zijn symposia over. Het heeft een status die je van zo’n dun boekje met deze inhoud niet zonder meer zou verwachten.’

Toch kan ook hij zich niet aan de indruk onttrekken dat het werkje ‘iets’ vertelt over de oorspronkelijke religie en wereldbeschouwing van de Turkse volkeren. Het eergevoel, de sterke familiebanden, de vrij onafhankelijke positie van de vrouw… Maar het is maar net waar je naar op zoek bent. ‘Ik moet nu denken aan een lezing van de mediëvist Frits van Oostrom, over Van den vos Reynaerde: hij zei dat er juist in die Nederlandse versie al zulke typisch calvinistische trekjes zaten. Sommige zeer boertige zaken kwamen in de Nederlandse versie gewoon minder naar voren dan in het Franse origineel.’

De verhalen over de Ogoezen vormen geen epos: er is geen centrale held en er zit te veel humor en ironie in. Toch werd het boek door sommige Turken in de twintigste eeuw als een soort ‘nationaal epos’ omarmd. Turkije kon toen wel een epos gebruiken. Boeschoten: ‘Het Ottomaanse Rijk was, net als het Habsburger Rijk, geen nationale staat maar een dynastisch conglomeraat, waar misschien een bepaalde bevolkingsgroep wel de boventoon voerde, maar niet op basis van een nationale ideologie. Vooral in de negentiende eeuw braken er allemaal stukken van af: eerst Griekenland, daarna andere landen op de Balkan, allemaal op basis van een nationale ideologie. En je kreeg ook de confrontatie met de Armeense nationale ideologie. Tegelijkertijd begon zich in Turkije een eigen nationale ideologie te ontwikkelen, die in het begin nog islamitisch geöriënteerd was, maar gaandeweg meer etnisch-nationale trekken kreeg. Dus toen kreeg je dat ze de eigenheid van de Turk gingen benadrukken en wilden laten zien dat dat te verenigen was met de islam.’

Boeschoten: ‘Dat gedachtengoed speelt nog steeds een rol. De zogenaamde Türk-Islam sentezi: de synthese van de Turkse identiteit en de islam. Rond 1900 schreef de socioloog Ziya Gökalp daar een boek over. Hij probeerde de Turkse eigenaardigheden te verenigen met de islam, en ook met de moderne tijd, waar Turkije dan definitief in terechtkomt. Zo wordt daar een onderscheid gemaakt tussen cultuur en beschaving. Je hebt je eigen cultuur, daar hou je aan vast, maar beschaving is wat anders, dat neem je over. Dus je neemt wel een trein, die wil je wel hebben, maar je neemt niet het christendom over. Of: je neemt een ijskast, maar je zet er geen wijn in.’

Restaurator Rebekka Schulz toont op 4 februari 2014 het ‘Dresdener manuscript’ van de Ogoezisch-Turkse tekst ‘Kitab-i Dede Korkut’ op 16de eeuws papier. Foto: Arno Burgi dpa

Ook in Azerbeidzjan is er tegenwoordig vanuit nationalistische hoek meer belangstelling voor Het boek van Dede Korkoet. ‘Dat zit zo,’ zegt Boeschoten. ‘Er zijn twee handschriften, die allebei in Europa liggen: de een in Dresden, de ander in het Vaticaan. Hoe die twee samenhangen is een ingewikkelde kwestie. Er zijn veel overeenkomsten en veel verschillen. Bovendien is het zo dat ze een andere dialectachtergrond laten zien. In het Vaticaanse handschrift gaat het taalgebruik richting Istanbuls. Het Dresdener handschrift, dat veel uitgebreider is, is nogal Oost-Anatolisch gekleurd, dat gaat richting Azerbeidzjaans, een taal die verwant is aan het Turks. Je kan dus niet beweren dat het boek nou per se Turks of Azerbeidzjaans is. Het is in wezen een oudere taalvariëteit, die op zichzelf staat.’

De hoofdpersonen in Het boek van Dede Korkoet zijn ‘heren’: nomadische aristocraten, die voortdurend enthousiast ten strijde trekken tegen de christelijke Georgiërs, die in stadjes wonen. ‘Dat is een oud patroon,’ zegt Boeschoten. ‘Nomaden hebben melk, yoghurt, kaas en vlees. Maar ze hebben ook wel eens wat anders nodig. Grondstoffen, een leuk spiegeltje, textiel of weet ik wat. Dus zijn er altijd betrekkingen met de aangrenzende sedentaire wereld. Die zijn soms vreedzaam: handel; en soms gewelddadig: roof en plundering. Beide mogelijkheden kom je tegen in dit boek. Hoewel ze het liefst roven.’

In Het boek van Dede Korkoet lopen twee historische lagen door elkaar: enerzijds is er dit eeuwige conflict tussen nomaden en sedentairen, anderzijds zijn de Ogoezen in deze verhalen net tot de islam bekeerd en voeren zij strijd tegen de ongelovigen. Boeschoten: ‘Zo tegen het jaar duizend waren veel Turkse stammen geïslamiseerd. Ze zaten toen nog in Centraal-Azië. Daarna volgde de krijg tegen de ongelovigen en de stapsgewijze verovering van Anatolië. In deze verhalen wordt dat op de Georgiërs geprojecteerd. Maar het eigenaardige is, als je naar de tekst zelf kijkt blijkt dat er helemaal geen Georgische leenwoorden in zitten, maar wel een heel aantal Armeense.’ Dat zou erop wijzen dat de verhalen ouder zijn dan de setting doet vermoeden. Hoewel het verhaal zich in Anatolië afspeelt, zijn er veel plaats- en persoonsnamen die verwijzen naar Centraal-Azië. De verhalen zijn dus in de loop der tijd aangepast, de plaats van handeling is verschoven van Centraal-Azië naar Anatolië.

De islamitische ingrediënten zijn er pas in een later stadium aan toegevoegd. God en ‘Mohammed met de mooie naam’ worden voortdurend aangeroepen, de vijand is altijd een ‘ongelovige’ (lees: christen) en als er weer eens een christelijk stadje geplunderd wordt, wordt de kerk gesloopt en wordt er een moskee gebouwd – waarna de nomaden overigens weer vertrekken. Maar verder gedragen ze zich niet zo heel islamitisch. Ze richten voortdurend drinkgelagen aan en de vrouwen bewegen zich met een onafhankelijkheid die je niet meteen met de islam associeert.

Sommige meisjes zijn net zulke goede paardrijders en vechters als de jongens. Dat leidt tot mooie romantische verwikkelingen, waar het publiek van zal hebben gesmuld, maar het zegt volgens Boeschoten ook iets over de positie van vrouwen in een nomadische samenleving: ‘Ze spelen niet altijd een ondergeschikte rol. Integendeel, ze worden vaak als de betere helft voorgesteld. Ze zijn wat verstandiger dan de mannen, en ook vasthoudender.’

Niet erg islamitisch is ook dat God in een van de verhalen als sprekend personage wordt opgevoerd. De woordkeuze van God is bijzonder menselijk, als hij, boos over het gedrag van een der Ogoezen, een engel bij zich roept en zegt: ‘Azrael, verschijn aan die dolle schoft en laat zijn gezicht verbleken. Laat zijn ziel het uitschreeuwen en neem die ziel mee.’

De Ogoezen hingen oorspronkelijk een natuurgodsdienst aan en hadden een sjamanistische cultus. Restanten daarvan zweven nog rond in de tekst. Zo zegt een moeder bij haar zwaargewonde zoon: ‘De slaap heeft je zwarte geplooide ogen gesloten, open ze, wee! Je twaalf botten zijn door iemand uiteengerukt, zet ze weer aan elkaar, wee!’

‘Een onbegrijpelijke passage,’ zegt Boeschoten, ‘als je niet weet wat daarachter zit. De moeder vergelijkt haar zoon met een leerling-sjamaan die door de ‘sjamanenziekte’ is geveld. De traditie wil dat de leerling ijlt tijdens het initiatieritueel. Hij droomt dan dat hij met kettingen in acht of negen stukken wordt uiteengerukt. Die stukken worden naar de onderwereld gebracht, gekookt en vervolgens weer aan elkaar gezet, waarna de ziel erin terugkeert.’ De moeder hoopt dat haar zieltogende zoon net als de leerling-sjamaan weer naar het leven terugkeert.

Volgens Boeschoten zouden ook de vele verwijzingen naar de natuur gezien moeten worden in het licht van die vroegere natuurgodsdienst. ‘De personages identificeren zich met de natuur. Die berg waar je je kudde op weidt, dat ben je in zekere zin zelf. En als het mis gaat met jou, dan gaat het ook mis met de natuur. De bergen storten in, de bomen vallen om, de rivieren staan stil en de planten houden op met groeien.’

In de verhalen wisselen proza en poëzie elkaar voortdurend af. De handeling wordt verteld in proza: direct en met vaart. De dialogen daarentegen voltrekken zich in een zeer omslachtige poëtische stijl, met veel metaforen erin. Boeschoten: ‘Die structuur is met name in Iran en Centraal-Azië heel gebruikelijk, en ook bij de Turkse volkeren die daar direct omheenwonen. Het is de techniek van de ‘asjik’: de verhaallijn wordt verteld, maar de dialogen worden gezongen en daarbij begeleidt de asjik zichzelf op de langhalsluit.’

De poëtische passages hebben ook iets bezwerends: ze zitten vol parallelle zinnen en vol herhalingen. ‘Ja,’ zegt Boeschoten. ‘Dat heeft mogelijk te maken met een traditie van beurtzang, die ook heel sterk is.’

Opvallend zijn de epitheta: de vaste bijvoeglijk naamwoorden of bepalingen die bepaalde zelfstandig naamwoorden altijd vergezellen. Als de heren hun tenten neerzetten, is dat altijd op ‘zwarte’ grond, de rivieren en beken zijn altijd ‘bloedrood’ (vanwege de oevers), de ongelovigen zijn altijd ‘zwartgerokt’, en als mannen hun echtgenote toespreken, doen ze dat altijd zo: ‘Jij die ik zie als ik mijn ogen open’.

De verhalen beginnen en eindigen meestal met dezelfde passages. Dialogen herhalen zich nogal eens, soms zelfs bladzijden lang. Wat is de functie van al die herhalingen, die de hedendaagse lezer niet altijd kunnen boeien? ‘Dat is een beetje de techniek van de man die het voordraagt: herkenbaar voor het publiek, en makkelijk voor hemzelf. Daar zijn allerlei theorieën over. Er zijn onderzoekers, die hebben gekeken naar de techniek van Servische barden, hoe die hun epiteta inzetten. Die barden zijn ervan overtuigd dat ze altijd hetzelfde vertellen, maar als je kijkt wat ze echt doen, dan hangen ze de zaak op aan een aantal vaste elementen, waaronder die epitheta, en daarop variëren ze iedere keer weer.’

Het boek van Dede Korkoet. Vertaald, geannoteerd en uitgeleid door Rik Boeschoten. Amsterdam, Uitgeverij Bulaaq. 256 pag.

Het bericht ‘De bergen storten in, de rivieren staan stil’ – Berthold van Maris interviewde vertaler Rik Boeschoten verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Ahmet Hamdi Tanpınar

De Istanbulse uitgeverij Dergâh heeft onlangs een nieuwe editie uitgebracht van Huzur (Sereen). De bekende roman van Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962), een van de eerste modernistische schrijvers in Turkije, beschrijft een etmaal in het leven van Mümtaz, die aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog door Istanbul loopt, verlangend naar zijn geliefde, zoekend naar een dokter voor zijn neef.

De imposante Dergâh-uitgave – gebonden en ruim vier keer zo duur als een gemiddelde roman – is niet zomaar een herdruk, maar een kritische teksteditie. De tweede kritische editie om precies te zijn, want in 2000 was er ook al een verschenen. Deze keer is de romantekst aangevuld met een vracht aan achtergrondinformatie.

Voor dat doel zijn de boekpagina’s in vieren verdeeld. In het centrale tekstblok is de boektekst van 1949 afgedrukt. Zoals veel van zijn tijdgenoten publiceerde Tanpınar zijn roman eerst als krantenfeuilleton, die hij naderhand bewerkte tot een boek. Via onderstrepingen in de tekst en noten onderaan de pagina kan de lezer van de Dergâh-editie nu in één oogopslag en tot op woordniveau volgen wat Tanpınar uit zijn feuilleton schrapte, of toevoegde aan de roman, hoe accenten verschoven en personages een grotere of kleinere rol kregen toebedeeld.

Maar er is meer. Linksboven op de pagina worden gebouwen, personen en begrippen uit de roman toegelicht. Linksonder zijn oudere woorden voor de hedendaagse lezer verklaard. Tekeningetjes en schetsen, archieffoto’s en plattegrondjes geven een visuele impressie van het Istanbul van de jaren dertig van de vorige eeuw. Op stadsplattegronden achter in het boek zijn de routes ingetekend die Mümtaz door het oude centrum en langs de Bosporus aflegt. Een Google-kaart van Istanbul toont locaties uit de roman, met achtergrondinformatie en bijbehorende citaten uit het boek. De QR-code op de kaart leidt naar een playlist van muziekstukken die een rol spelen in Huzur, zodat de lezer die met de personages uit wandelen gaat, al lopend zelf ook naar hun muziek kan luisteren. In de editie van Dergâh is de roman een totaalervaring.

Kaartje met wandelroute uit het besproken werk

Je kunt je meteen voorstellen dat het team van specialisten dat de editie samenstelde zich op het project heeft uitgeleefd. Er is ook zoveel te vertellen, zoveel interessants te tonen! En Huzur leent zich bij uitstek voor zo’n encyclopedische aanpak. Mümtaz loopt, bevangen door herinneringen, zoveel door de stad, de landschappen die hij ziet raken zo verbonden met oude Turkse liederen, dat Istanbul zelf uitgroeit tot een hoofdpersoon. Die Istanbulse wereld is een rijke wereld, een waarin heden en verleden, de Europese en de Osmaanse beschaving zich samenvoegen. Tanpınar was met beide zeer vertrouwd – vanwege zijn interesse in de Osmaanse cultuur vonden Turkse vernieuwers hem lange tijd suspect; inmiddels wordt hij gewaardeerd als een schrijver met een scherp oog voor wat de overgang van het Osmaanse Rijk naar de republiek Turkije betekende, voor mens en voor maatschappij. Voor menig hedendaagse lezer in Turkije zijn de ‘Bosporusbeschaving’, de islamitische mystiek, de Turkse kunstmuziek echter onbekende werelden, waarin hij zijn weg niet zonder meer kan vinden. Zelfs de taal is, als gevolg van ingrijpende zuiveringscampagnes, ingrijpend veranderd.

In de Dergâh-editie is de tekst volop bewegwijzerd. Te veel misschien. Zou de lezer niet ook zelf iets willen ontdekken, vraag je je af.

Literatuurcriticus Fatih Altuğ is zeer te spreken over de totaalaanpak. Hij vindt dat die rechtdoet aan de gelaagdheid van de roman en de manier waarop die tot stand kwam. Sterker nog, Altuğ had graag gezien dat de samenstellers voor een nóg totalere ervaring hadden gezorgd. Want met een digitaal doorzoekbare editie, in plaats van een papieren, kan de lezer Tanpınars werkwijze nog beter ontrafelen, nog dieper tot zijn wereld doordringen.

Toch kun je je niet helemaal aan de indruk onttrekken dat de Dergâh-uitgave ook wil inspelen op de Istanbul-mode, die eind jaren negentig opkwam. Ineens richtten boekhandels ‘Istanbul’-plankjes in, de gemeente zette een keten ‘Istanbul-boekwinkels’ op, en oude zwart-witfoto’s van de stad, die bij velen appelleren aan een nostalgisch verlangen naar een tijd toen de stad nog niet overbevolkt was, werden steeds populairder.

Maar misschien is dat te achterdochtig gedacht. Het is in ieder geval te hopen dat ook het werk van Tanpınars tijdgenoten zo’n weldadige aandacht van literatuurhistorici en uitgevers ten deel zal vallen.

Dit stuk werd geschreven door Hanneke van der Heijden voor ‘Aldaar’, een rubriek met literair nieuws uit Turkije, de Arabische wereld en andere landen. ‘Aldaar’ is te vinden in De Nederlandse Boekengids. Dit artikel werd gepubliceerd in jaargang 9, nummer 4 (augustus-september 2024).

Het bericht Een nieuwe uitgave van Tanpınars ‘Sereen’ – een roman als totaalervaring verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Hieronder drie titels die dat lot is overkomen. De boeken – nieuwe exemplaren – zijn met grote korting bij mij te koop. Verzending is gratis bij adressen op fietsafstand. Voor bestellingen of informatie, stuur een mailtje naar: literatuuruitturkije@gmail.com

Burhan Sönmez – Labyrint
Prijs: € 5,- (excl. eventuele verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Orlando, 2021. 159 pp. Gebonden uitgave.
Oorspronkelijke titel: Labirent, 2018. Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden

Boratin, een blueszanger in Istanbul, wordt wakker van een bel. Hij ziet een openstaande balkondeur. Vitrage die opbolt. Maar waar hij is? Hoe hij daar gekomen is?

Burhan Sönmez, de auteur van Istanbul, Istanbul en De onschuldigen, neemt de lezer in Labyrint mee in een stroom van verhalen en ideeën. De roman stelt een prangende vraag: wat betekent het om te leven zonder verleden?

Klik hier voor een leesfragment.

Adalet Ağaoğlu – Gaan liggen om te sterven
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2019. 456 pp.
Oorspronkelijke titel: Ölmeye yatmak, 1973. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden

‘… lijkt het werk van Adalet Ağaoğlu op wat Orhan Pamuk enkele generaties later voor de meer bemiddelde klassen zou doen.’
Klik hier voor een artikel over het bijzondere werk en leven van Adalet Ağaoğlu (eerder verschenen in De Groene Amsterdammer) en hier om een fragment uit de roman te lezen.

Fokke Gerritsen & Hanneke van der Heijden (red.) – Standplaats Istanbul. Lange lijnen in de cultuurgeschiedenis van Turkije
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2018. 320 pp., voorzien van een groot aantal kleurenfoto’s

In 2018 vierde het Nederlands Instituut in Turkije zijn zestigjarig bestaan. Ter gelegenheid daarvan verscheen deze rijk geïllustreerde bundel met zesentwintig populair-wetenschappelijke artikelen. De bundel bestrijkt een breed scala aan culturele en historische onderwerpen: van de oorsprong van de landbouw tot het cultureel erfgoed in de oude Istanbulse volkswijk Tophane, van Byzantijnse paleizen en Osmaanse vrouwenbewegingen tot Turkse televisieseries.

Uit het voorwoord:
‘In boekpublicaties over Turkije zijn culturele onderwerpen al jaren onderbelicht. De aandacht voor Turkije richt zich bijna exclusief op de politieke actualiteit. Maar we doen een land te kort als we het alleen via zijn politieke actualiteit willen begrijpen. Het is niet toevallig dat Nederlanders en Vlamingen die Turkije bezoeken vaak verbaasd zijn: de Turkse samenleving blijkt veelvormiger en dynamischer dan men denkt op grond van pers en publicaties alleen.’

Klik hier voor meer informatie.

Het bericht Nu met grote korting te koop: twee Turkse romans en een boek over Turkije verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Een onafhankelijke boekhandel openen is natuurlijk zelden eenvoudig. Maar Tümerkans winkel vergde in twee opzichten extra doorzettingsvermogen. In de eerste plaats deden in de periode waarin zij haar zaak opende, een aantal bekende boekhandels in het hart van Istanbul hun deuren juist dicht. Pandora bijvoorbeeld, een boekwinkel die in de loop van de jaren was uitgegroeid tot een instituut, een plek waar alle intellectuelen uit de stad elkaar troffen. Of Denizler Kitabevi, met boeken, kaarten en gravures over zee en zeevaart in een opzienbarend houten interieur.

Een van de redenen voor het failliet of de verhuizing van deze zaken was de economische crisis, die in 2018 begon. De inflatie is inmiddels torenhoog – geen enkele boekhandelaar voorziet zijn boeken nog van een prijssticker, die zouden toch om de haverklap vervangen moeten worden. Tegelijkertijd is de koopkracht gekelderd. Steeds meer klanten zijn gedwongen prijzen te vergelijken – niet alleen in de supermarkt, maar ook bij de aanschaf van boeken. Een vaste boekenprijs bestaat namelijk niet.

Dat vrije-prijzenbeleid leidt tot oneerlijke concurrentie, vindt Tümerkan. De Turkse boekenmarkt wordt gedomineerd door enkele grote conglomeraten met eigen uitgeverijen, drukkerijen en distributiekanalen. En precies zij profiteren van het vrije prijzenbeleid, doordat ze hun boeken online met grote kortingen kunnen aanbieden.

‘Maar,’ zegt de Frankeştayn-bazin opgeruimd, ‘ik zou niet aan een winkel begonnen zijn als ik geen hoop had gekoesterd.’ Uit onderzoeksrapporten weet ze dat in de VS het aantal onafhankelijke boekhandels snel daalde nadat Amazon zijn intrede had gedaan, maar ook dat hun aantal de laatste zes jaar weer stijgt. Klanten waarderen het persoonlijke advies, het assortiment dat afwijkt van de mainstream in de grote winkelketens, het contact met de boekhandelaar, en met de andere klanten.

Sinds de opening is Frankeştayn inderdaad een ontmoetingsplaats geworden. Er lopen toeristen binnen, voor koffie of een Engelstalig boek. Maar zoals veel onafhankelijke boekhandels steunt Frankeştayn ook op een eigen achterban.

Die achterban is het tweede aspect dat de winkel zo opmerkelijk maakt. In de houten kasten staat Turkse en vertaalde fictie, er zijn boeken over politiek, filosofie en kunstgeschiedenis, en er is kinder- en jeugdliteratuur. Publicaties van kleinere uitgeverijen waar je in de grote boekhandelketens tevergeefs naar zoekt, liggen hier op uitstaltafels. Maar waar Frankeştayn vooral om bekend staat, is het assortiment aan queer-literatuur en feministische teksten, en de boekpresentaties en activiteiten die op dit vlak worden georganiseerd.

De naam van de boekwinkel is dan ook niet toevallig. ‘Frankenstein is een geweldig boek, geschreven door een vrouw, de dochter bovendien van een belangrijke feministische denker,’ zegt Tümerkan. Maar misschien nog belangrijker is het monster uit de roman. ‘Een monster dat, samengesteld uit andere lichamen, zelf geslachtloos is. Dat zowel door zijn uitvinder als door de maatschappij wordt buitengesloten, en wordt weggezet als “anders”. Als feministische boekhandel die zich verzet tegen genderongelijkheid past die naam precies bij ons. Wij willen de boekhandel van “de anderen” zijn.’

Aanvankelijk waarschuwden mensen haar dat het niet gemakkelijk zou zijn. Behalve de economische uitdagingen zijn er ook de maatschappelijke: je hoeft maar te denken aan de repressie waarmee de lgbtq-beweging in Turkije te maken heeft, of aan het stijgende aantal femicides, of aan het feit dat Turkije uit de Istanbul-conventie is gestapt. Opkomen voor de rechten van vrouwen en voor gendergelijkheid is in Turkije geen vrijblijvende keuze.

Tümerkan is blij dat ze haar winkel heeft geopend. ‘We zijn niet verbonden aan een grote investeerder of uitgeverij,’ zegt Tümerkan. ‘En dat is in feite precies wat ons sterk maakt. We zijn vrij om zelf te kiezen welke titels van welke uitgeverijen we willen inkopen, om onze eigen politieke standpunten te laten zien.’

Dit stuk werd geschreven door Hanneke van der Heijden voor ‘Aldaar’, een rubriek met literair nieuws uit Turkije, de Arabische wereld en andere landen. ‘Aldaar’ is te vinden in De Nederlandse Boekengids. Dit artikel werd gepubliceerd in jaargang 9, nummer 2 (april-mei 2024).

Het bericht Boekhandel van de anderen verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

In de zomer van 1982 reist de vertelster twee weken door Centraal-Europa: van West-Berlijn naar Praag en Wenen, van Belgrado en Niš naar Triëst. Haar tocht eindigt in Turijn. Özlü beschrijft een korte en intense reis, die in woord en daad in het teken staat van liefde, leven en schrijven.

Klik hier voor een fragment uit het boek.

Het bericht Nu uit: ‘Reis naar de rand van het leven’ van Tezer Özlü verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Bilge Karasu

Een novemberdag. Buiten gutst de regen als een waterval door de Istanbulse straten. Binnen, in een zaaltje in het centrum, stoomt en dampt het. Drie generaties lezers bespreken er de romans, verhalen en essays van Bilge Karasu (1930-1995), een auteur die op alle lycea in het land wordt gelezen, maar toch wordt beschouwd als een goed bewaard geheim.

De oudste generatie bestaat uit Karasu’s leeftijdgenoten, degenen die hem persoonlijk hebben gekend. Vaak als ‘mentor’, want Karasu was uitzonderlijk vrijgevig in het delen van zijn talent en zijn kennis. In zijn huis in Ankara was het door de jaren heen een komen en gaan van beginnende schrijvers, van kunstpausen in de dop, van mensen die later in hun carrière zelf ook weer jongere collega’s adviseerden.

Dat het symposium een kader probeert te schetsen voor Karasu’s werk kan op de instemming rekenen van literaire duizendpoot Enis Batur, een van Karasu’s ‘gezellen’. ‘Een biografiecultuur is er nauwelijks in Turkije. Niemand vraagt ons wat,’ mopperde hij. ‘En straks zijn we dood.’

Dan is er de generatie van mensen die Karasu aan het eind van zijn leven nog net hebben meegemaakt. Mensen als zijn uitgeefster en zijn voormalige studenten van de vakgroep filosofie. En er zijn jonge onderzoekers, twintigers die Karasu’s werk met theoretische paradigma’s te lijf gaan, maar soms onwennig stamelen als het gaat over de interpretatie van zijn teksten.

Briefjes en aantekeningen van Bilge Karasu. Expositie bij Bilge Karasu Günleri, Istanbul, november 2023 (foto: Hanneke van der Heijden)

Maar misschien geldt dat laatste wel voor iedereen in het drukke zaaltje. Want als men het over één ding eens is, dan is het wel dat het werk van de toegankelijke, zo vaak lachende Karasu bepaald niet makkelijk te doorgronden is. Tot welke genres moet je zijn teksten eigenlijk rekenen? Schrijft hij over politieke thema’s? Waarom wordt dat dan regelmatig over het hoofd gezien?

De geslotenheid van zijn teksten is mogelijk te verklaren uit het feit dat hij tot verschillende minderheden behoorde: hij had een joodse vader en een Grieks-orthodoxe moeder. ‘En hij was homoseksueel. Dat zeg ik nu meteen maar even,’ zei de dichter en schrijver Murathan Mungan aan het slot van zijn openingsrede tot het progressieve publiek, ‘want ik weet zeker dat niemand anders dat hier hardop zal zeggen. En toch is het belangrijk, want zijn teksten zijn doordrongen van een gay sensibility.’

‘Een tekst is een oever die bereikt moet worden,’ zei Karasu ooit. Een moeilijk te bereiken oever wel te verstaan, één die inspanning vraagt van de lezer, en van de auteur. Karasu bracht daarvoor alles in stelling, tot leestekens en typografie aan toe. Zijn verhaal over twee vrouwen op een schilderij, zijn enige werk dat in het Nederlands is vertaald, oogt zelf als een schilderij vol haakjes en streepjes, witregels en inspringingen.

Taal was een thema dat voortdurend in de lezingen en discussies terugkeerde. In de eerste plaats vanwege Karasu’s meertalige achtergrond: hij sprak acht talen, en was vlak voor zijn dood begonnen aan een negende. Het gaf hem toegang tot buitenlandse literatuur, die voor veel andere intellectuelen in Turkije destijds ontoegankelijk was.

Zijn teksten schreef hij in het Turks, het Öztürkçe beter gezegd, het ‘eigenlijke Turks’, dat na de stichting van de republiek Turkije gepropageerd werd. De taal van het oude rijk, het Osmaans, werd gezuiverd van Arabische en Perzische invloeden. De gaten die de verbannen woorden achterlieten, werden gedicht met ‘puur-Turkse’ woorden.

Karasu verrijkte dat Öztürkçe in zijn teksten nog met eigen neologismen, en creërde zo een volstrekt individuele stijl – dat was een tweede punt waarover men het roerend eens was. Die stijl had flink wat hoofdbrekens gekost, vertelde een van Karasu’s vertalers. Niettemin ligt Karasu’s werk van China tot Peru in de winkel.

Juist voor een auteur die in vele opzichten tot een minderheid hoort, is een eigen literaire taal wellicht onontbeerlijk. Maar Karasu had ook andere drijfveren. Want als polyglot wist hij als geen ander hoe complex de relatie is tussen woorden en werkelijkheid. En vanuit zijn filosofische achtergrond vond hij dat je om nieuwe dingen te kunnen denken, de grenzen van de taal moet oprekken, een nieuwe taal nodig hebt.

Na drie symposiumdagen vol verkenningen en invalshoeken bleef de grote vraag vanzelfsprekend: waar gaat zijn werk over, die zo gelaagde, soms hermetische, steeds intrigerende teksten van die toeschietelijke man? Ook in dat opzicht was Mungan de meest uitgesproken spreker: ‘Liefde en passie. Voor mensen, zeker, maar ook voor bomen en planten, voor beesten en beestjes.’ Je hoefde maar te zien, vertelde hij, hoe Karasu een bosje peterselie benaderde. Hoe hij stengel voor stengel bekeek, schoonmaakte en waste, zorgvuldig in een bakje legde. ‘Bilge Karasu,’ constateerde hij, ‘is de grootste liefdesschrijver van Turkije.’

Dit stuk werd geschreven door Hanneke van der Heijden bij de eerste aflevering van ‘Aldaar’, een rubriek met literair nieuws uit Turkije, de Arabische wereld en andere landen. ‘Aldaar’ is vanaf 2024 te vinden in De Nederlandse Boekengids. Dit artikel werd gepubliceerd in jaargang 9, nummer 1 (februari-maart 2024).

Het bericht Een symposium voor Bilge Karasu verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Op de voorgrond, gelijk over het vlak verdeeld, vier vrouwen. Rechts staat de oudste, geheel gekleed in het zwart. Links van haar drie jonge vrouwen. Een van hen loopt in een vaal rode jurk door het beeld. Een tweede komt half overeind uit het gras, je ziet haar groene broek. De derde zit schuin voorover gebogen op de grond. Moslimvrouwen kennelijk, want alle vier dragen ze een hoofddoek die ruim over de schouders valt.

Het is een foto met een mooie vlakverdeling en een levendige compositie. Maar wat hem onvergetelijk maakt, is dat de vrouwen gieren van de lach. De vrouw in het zwart heeft haar hoofd in haar nek geworpen, haar ogen gesloten, je kunt haar geschater bijna horen. De vrouw met de groene broek lijkt ieder moment proestend weer terug te kunnen vallen in het gras. Degene op de grond zoekt steun bij de pollen.

Moslimvrouwen die het niet meer hebben van het lachen. Hoe vaak zien we dat eigenlijk in de krant, op de tv?

Still uit de film ‘Good evening to the people living in the camp’ van Joost Conijn

De fotograaf, Joost Conijn, werkte zich door een gat in de omheining bij een vluchtelingenkamp naar binnen. Het ging de kunstenaar niet om de ellende van de bewoners van het kamp, maar om wat ze doen, hoe ze hun dagen doorbrengen, hoe hun levens eruit zien. ‘In de schaduw van de actualiteit blijkt het leven onstuitbaar zijn gang te gaan,’ staat er in de begeleidende tekst. Natuurlijk, denk je haast, hoe zou het anders kunnen?

Achter de koppen
Ik ben literair vertaler uit het Turks. Djûke Poppinga vertaalt uit het Arabisch. De laatste vijfentwintig jaar hebben we beiden literatuur vertaald uit een regio die dagelijks de kranten haalt: Turkije, het Midden-Oosten, Noord-Afrika. Iedereen kent de berichten, over vluchtelingendeals, over oorlogen en gewapende conflicten, over olie, water en islam, over inflatie en economische crises, over verkiezingen, coups, repressie.

Maar in de schaduw van de actualiteit gaat het leven onstuitbaar zijn gang.

Of misschien moeten we eerst andere vragen stellen: is wat hier, in West-Europa, de actualiteit heet, daar ook wel zo actueel? Welke plaats hebben al die gebeurtenissen in de levens van de mensen die ze aan den lijve meemaken? Wat zijn de dingen die voor hén belangrijk zijn? Hoe bepalen die hun kijk op hun omstandigheden, op de wereld, op het bestaan in het algemeen? Hoe zien, kortom, hun levens er eigenlijk uit?

In de jaren dat wij in Damascus en Caïro, Istanbul en Ankara woonden, waren Nederlandse vrienden die voor het eerst op bezoek kwamen vaak hogelijk verbaasd als ze uit de shuttlebus van het vliegveld stapten, de drukte van het Tahrir- of het Taksim-plein in. De levendigheid, de diversiteit, het dagelijks leven in de straten waar we woonden, en ook de discussies met collega-vertalers, uitgevers, redacteuren, de debatavonden en culturele bijeenkomsten – het toonde alles bij elkaar een heel andere wereld dan de wereld die onze bezoekers uit de Nederlandse kranten kenden.

Lost in translation
Literatuur, wordt vaak gezegd, is bij uitstek geschikt om te kijken naar het leven van de ander, om de wereld te zien door de ogen van die ander. Niet met de illusie dat we getuige zullen zijn ‘van de pure, authentieke discussie die een natie binnenshuis voert, volledig afgesloten van de buitenwereld, zoals je luistert naar een familieruzie bij de buren,’ waarschuwt Orhan Pamuk ons in zijn bundel beschouwingen De andere kleuren al bij voorbaat. Zo’n afgesloten universum bestaat al lang niet meer, zoals de auteur ook geen vertegenwoordiger is van het land waar hij is opgegroeid.

Sinds 1938, toen de eerste Turkse roman in het Nederlands verscheen, in een vertaling van J.H. Kramers en Annemarie van den Bergh, zijn er zo’n honderdvijftig Turkse titels in het Nederlands vertaald. Ongeveer een zelfde aantal boeken werd de afgelopen vijftig jaar vertaald uit het Arabisch. Daaronder bevinden zich onder meer titels van Nobelprijswinaars en bestsellerauteurs Nagieb Mahfoez en Orhan Pamuk, ‘moderne klassiekers’ en kinderboeken ten behoeve van het onderwijs aan migrantenkinderen.

Ruim driehonderd vertalingen in een periode van vijfentachtig jaar, uit een regio met ruim vijfhonderd miljoen inwoners en een bloeiend cultureel leven, dat is niet veel. Het staat ook in schril contrast met de stroom van nieuwsberichten uit hetzelfde gebied.

Het betekent dat er vooral heel veel níet vertaald is. Zo is er maar weinig verschenen aan detectives, chicklit of andere ontspanningsliteratuur, is er weinig hedendaagse fictie in het Nederlands vertaald en bijna geen poëzie, al speelt die in de regio een grote rol. En vertaalde non-fictie is er ook nauwelijks: niet over al die thema’s waar in Westerse kranten zoveel over wordt geschreven. En niet over algemene onderwerpen als de klimaatcrisis, de opkomst van kunstmatige intelligentie, of de ontwikkelingen in de psychiatrie – om maar een paar dwarsstraten te noemen.

Van de boeken die wel vertaald zijn, heeft een deel zijn weg in Nederland en Vlaanderen makkelijk kunnen vinden. Andere titels zijn bijna onopgemerkt gebleven of al snel in de ramsj beland – ook al zijn hun auteurs in eigen land zeer bekend. Neem de onlangs overleden Syrische schrijver Khaled Khalifa, een van de belangrijkste Arabische auteurs van dit moment. In de afgelopen tien jaar zijn er drie romans van hem in het Nederlands vertaald, die stuk voor stuk een beeld geven van wat zich op dit moment in Syrië afspeelt en hoe het voor mensen is om in Damascus, Aleppo, Homs of Hama te wonen. Wie kent hem? Wie heeft hem gelezen?

Natuurlijk, niet ieder boek dat een hit is in eigen land, zal het even goed doen in andere delen van de wereld. Sommige boeken zijn misschien te anders, sommige auteurs hier te onbekend. Dat laatste heeft overigens deels te maken met het feit dat uit het Arabisch en Turks vertaalde titels vaak nauwelijks in de publiciteit worden gebracht.

Maar er speelt nog een factor, die zeker zo belangrijk is, denken wij, namelijk dat deze landen meestal niet worden geassocieerd met literatuur, met een hedendaags cultureel debat. Wie denkt er bij Syrië of Gaza aan romans, wie heeft er een idee van het literaire klimaat, het culturele leven in Turkije? Het is het bijeffect van de sterke nadruk op nieuws en actualiteiten wanneer het over deze regio gaat.

Een nieuwe rubriek
Hoog tijd dus, vinden wij, voor een nieuwe rubriek, een rubriek waarin we berichten over het literaire en culturele leven in de Turkse en de Arabische wereld. Want dat leven is er wel degelijk, al lezen we er niet vaak over. Vanaf 2024 beginnen we daarom in De Nederlandse Boekengids met de rubriek Aldaar. Niet alleen over het Turkse en Arabische taalgebied, maar ook met bijdragen van collega’s over andere taalgebieden waarover we zo vaak in de krant lezen, maar waarvan we de literatuur en cultuur zo slecht kennen. Dat alles in de hoop een context te bieden bij wat er is vertaald, en ruimte te scheppen voor wat de moeite waard is om te vertalen. Maar meer nog dan dat willen we laten zien dat het culturele debat zich niet alleen afspeelt in West-Europa en Amerika. En, hoe zalvend dat ook mag klinken, te luisteren naar stemmen in een ander deel van de wereld. Want natuurlijk zijn nieuwsfeiten, cijfers en statistieken belangrijk, maar wat weten we eigenlijk van mensen als we verbaasd zijn hen te zien lachen?

Dit stuk werd geschreven door Hanneke van der Heijden bij de eerste aflevering van ‘Aldaar’, een rubriek met literair nieuws uit Turkije, de Arabische wereld en andere landen. ‘Aldaar’ is vanaf 2024 te vinden in De Nederlandse Boekengids. Dit artikel werd gepubliceerd in jaargang 9, nummer 1 (februari-maart 2024).

Het bericht Het leven gaat onstuitbaar zijn gang – Inleiding bij een nieuwe rubriek met literair nieuws uit Turkije en andere landen verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Het bericht En de hele wereld dreunde mee – Oğuz Atays overdonderende ‘Het leven in stukken’ [opnieuw actueel] verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.

Op het programma staan indringende verhalen van Oğuz Atay (uit de pas verschenen bundel Wachten op de angst), van Sema Kaygusuz, Tarık Dursun K., Memduh Şevket Esendal en Murat Kılıçarslan.

De verhalen worden op het toneel gebracht door Nazmiye Oral, Evrim Akyiğit en Bertan Topbaç. Het trio van Duygu Alkan verzorgt de muziek.

Het programma is samengesteld door Uitgelezen verhalen.
De vertalingen zijn van Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn.

Plaats:            Deventer, Theater Mimik
Datum:           zaterdag 19 oktober 2024
Aanvang:       20.00 uur

Het bericht Eus presenteert verhalen van Oğuz Atay, Sema Kaygusuz en anderen (Deventer, 19 oktober 2024) verscheen eerst op Literatuur uit Turkije.