Wie Istanbul. Herinneringen en de stad van Orhan Pamuk heeft gelezen, kent het werk van Ara Güler. Pamuk, geboren in 1952, vertelt in zijn boek over zijn jeugd en over de stad waar hij geboren werd: het Istanbul zoals hij dat sinds de jaren vijftig heeft zien veranderen, en het Istanbul zoals dat door anderen van binnen en van buiten is gezien.

Tophane, Istanbul, 1958 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Pamuks boek is geïllustreerd met tientallen foto’s in zwartwit – voor een groot deel werk van Ara Güler, een fotograaf die net als Pamuk het grootste deel van zijn leven in Istanbul doorbracht. ‘Het oog van Istanbul’ zoals de fotojournalist wel genoemd wordt.

Ara Güler (1928-2018) werd in 1958 werd de eerste Midden-Oosten fotocorrespondent van Time Life. Later trad hij toe tot Magnum Photos, hij werkte voor tijdschriften als Paris Match en The Sunday Times, en kreeg opdrachten voor reportages uit Turkije, uit het Midden-Oosten en Azië. Het resulteerde in een indrukwekkend oeuvre, van foto’s gemaakt op straat, van landschappen en van portretten – want voor Güler was het uiteindelijk de mens die centraal stond.

Dat is ook te zien op de foto’s waar hij het allerbekendst mee werd, de zwartwitfoto’s die hij in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw maakte in zijn geboortestad: vissers die huiswaarts keren, die hun houten sloepen een nieuwe verflaag geven, die een portie vis verkopen, straatvegers, neergeploft op een drempel, doorgroefde mannen in een koffiehuis, huisvrouwen die even uit het raam hangen, een jongen in een bries die geverfd textiel te drogen hangt – mensen met een hard bestaan, in een decor dat getuigt van heel andere tijden.

Zoals Orhan Pamuk schreef: ‘Dezelfde aandacht die de tekenaar Hoca Ali Rıza eind negentiende, begin twintigste eeuw aan de dag legde, niet voor het imponerende silhouet van Istanbul, dat in eerste instantie de aandacht van toeris­ten trekt, of voor het lichtspel tussen de moskeeën en het water, maar voor de straten in de stad die niet verwesterd waren of waar het stre­ven naar modernisering halverwege was gestrand, zien we ook in de foto’s van Ara Güler. Hij beeldt in zijn zwartwitfoto’s Istanbul af als een plaats waar ondanks de inspanningen voor verwestersing het traditionele leven gewoon doorgaat, waar oud en nieuw zich verenigen met de muziek van een zekere slijtage, armoede en bescheidenheid, en waar de aanblik van de stad net als de gezichten van de mensen uiter­mate weemoedig is; het is vooral de bijzondere textuur die in de jaren vijftig en zestig zichtbaar werd toen de luister van het verleden sleets begon te raken en de toonbeelden van Osmaanse verwestersing, de banken, bedrijvenpassages en overheidsgebouwen, steeds verder af­bladderden, die Ara Güler met een zeer poëtische sensitiviteit heeft vastgelegd.’ (uit: Istanbul. Herinneringen en de stad)

De berg Ararat, 1965 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Gülers foto’s werden zo iconisch en zo geliefd, dat toen de fotograaf een jaar of vijftien geleden in het centrum van Istanbul een café-restaurant opende, de papieren placemats met daarop zijn bekende Istanbulfoto’s door de eters zorgvuldig voor kruimels werden behoed, en netjes opgerold in hun tassen de zaak verlieten.

In 2018 werd er in Istanbul een klein museum geopend, gewijd aan het werk van Güler.

Maar Gülers werk is nu ook in Nederland te zien: onder de titel ‘Ara Güler. A play of light and shadow’ exposeert fotomuseum Foam in Amsterdam tot 9 november foto’s van Ara Güler. De expositie laat een selectie zien uit Gülers enorme oeuvre, van zijn iconische werk als fotojournalist tot zijn experimentele werk.

Plaats: Foam, Amsterdam
Duur expositie: 23 juni – 8 november 2023

Foto op de voorpagina: 
Scheepswerf Galata, Istanbul, 1962 © Ara Güler / Ara Güler Museum.