‘Ich bemerke, daß Stambul auf guten Aufnahmen unwirklich schön erscheint, während es, wenn man hier ist, meistens störende Erscheinungen gibt, welche die Schönheit trüben, auf dem Bild aber zum Glück nicht sichtbar werden.’ Dat schrijft de Duitse assyrioloog Fritz Rudolf Kraus op 20 februari 1938 uit zijn ballingsoord Istanbul. Hij is dan zeven maanden van huis en worstelt met huisbazen, bureaucratische molens, een nieuwe taal en cultuur en de eenzaamheid van een baan tussen 70.000 kleitabletten.

Kraus’ verzuchting staat in een van de vele honderden brieven die hij in de loop van zijn leven aan zijn familie en collega’s schreef. De turkoloog Jan Schmidt bracht de brieven uit Kraus’ Istanbulse periode (1937-1950) onlangs bijeen: twee dikke delen, die Schmidt van een register en een uitstekende inleiding voorzag. De brieven zelf schetsen niet alleen een portret van een markante wetenschapper, die zelf zo af en toe ook in spijkerschrift correspondeert, een historicus, wiens eigen leven hevig door de loop van de geschiedenis is getekend. Kraus geeft in zijn brieven, die lezen als een spannende roman, vooral ook een beeld van het leven in Istanbul vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Erg gemakkelijk is dat Istanbulse leven niet, niet voor de mensen die altijd al in de stad woonden, en niet voor Kraus. En wanneer hij na een tweedaagse reis met de Oriëntexpres op 28 juli 1937 in Istanbul arriveert is dat toch al niet uit vrije wil. Als zoon van een joodse vader is het hem in nazi-Duitsland verboden als ambtenaar te werken. Een academische carrière in de oude talen van het Nabije Oosten is in Duitsland daarmee onmogelijk. Zijn promotor (en levenslange correspondent) Benno Landsberger, die dan al behoort tot het kleine groepje Duitse wetenschappers van joodse afkomst dat zijn toevlucht in Turkije heeft gezocht, helpt Kraus een baan te vinden bij het Archeologisch museum in Istanbul.

Kraus wordt er opgewacht door een overdonderende hoeveelheid kleitabletten uit Mesopotamië, een streek die tot 1923 deel uitmaakte van het Osmaanse Rijk. In de dertien jaar die hij in Istanbul zal blijven, werkt hij dag in dag uit in grote eenzaamheid aan de catalogisering van de op één na grootste collectie ter wereld. Hij is een van de eersten die zich daarmee bezighoudt. De Osmanen hadden de tabletten eind negentiende eeuw weliswaar enthousiast naar Istanbul overgebracht om net als zoveel andere Europese landen een nationaal museum op te richten, maar voor de bestudering ervan hadden ze weinig gelegenheid. Met alle politieke problemen die het Osmaanse Rijk plaagden, hadden ze dringendere zaken aan hun hoofd. Bovendien waren er nauwelijks specialisten die het schrift konden lezen. De collectie bleef ingepakt liggen.

Het lot van de tabletten verandert met de stichting van de Turkse republiek in 1923, zoals er in die periode heel veel verandert. Voor Atatürk en zijn volgelingen, de oprichters van de prille republiek, zijn de kleitabletten juist een uitgelezen kans om te laten zien dat het hen menens is met hun afkeer van het Osmaanse verleden. De kemalisten richten zich weliswaar het liefst op de toekomst, maar gaat het om het verleden, dan bij voorkeur de pre-Osmaanse, pre-islamitische geschiedenis. Sommige nationalisten rond Atatürk zien daarin de bron van het Turkse volk. De kleitabletten kunnen langzamerhand in kaart worden gebracht. Kraus, die vanaf 1938 ook een universitaire aanstelling krijgt, levert met zijn werk een belangrijke bijdrage aan de Turkse studie van de oude talen en culturen van het Nabije Oosten.

Ook in Ankara, dat als hoofdstad van de republiek de kemalistische idealen nog veel meer moet uitdragen, worden initiatieven ontplooid. En ook daar zijn het Duits-joodse academici die het vak een plaats in het universitaire curriculum zullen geven. Kraus’ promotor en mecenas Benno Landsberger wordt op de pas opgerichte Faculteit voor Talen, Geschiedenis en Geografie, aangesteld als soemeroloog, een van zijn studenten als professor hittitologie.

Ondertussen is in West-Europa de Tweede Wereldoorlog uitgebroken. Het betekent niet alleen een steeds grotere schaarste in Istanbul aan van alles en nog wat (Kraus moet geregeld in publieke ruimten opwarmen en beschrijft de vellen papier zo dicht dat er haast geen letter meer bij kan). Ook de situatie van buitenlanders wordt steeds precairder. Kraus kampt met voortdurende problemen rond zijn arbeidscontract en zijn verblijfstatus. Verlenging van zijn aanstelling blijft verschillende keren uit, waardoor hij geen salaris krijgt, en er is de voortdurende dreiging dat hij naar Duitsland zal worden uitgewezen. Zijn wetenschappelijke ambities raken gefrustreerd doordat hij zijn bevindingen nauwelijks mag publiceren. Tegelijkertijd maakt hij zich grote zorgen over het lot van zijn familie: een deel van zijn joodse verwanten woont in Wenen, zijn overige familie in het oosten van Duitsland.

Dat de uiterlijke schoonheid van Istanbul zoals die te zien is op een foto, voor Kraus nogal eens vertroebeld wordt door de moeilijkheden van het leven in die stad, is dan ook niet verwonderlijk. Kraus zou zich tot zijn vertrek in 1950 een vreemdeling blijven voelen. Maar over dat vreemdelingenbestaan en zijn ballingsoord schreef hij meeslepend.

Jan Schmidt (ed.), Dreizehn Jahre Istanbul (1937-1949). Der deutsche Assyriologe Fritz Rudolf Kraus und sein Briefwechsel im türkischen Exil. Leiden/Boston: Brill, 2014. 1753 pp. ISBN: 978 90 04 25774 0.

Het is moeilijk voor te stellen maar Bodrum, de Turkse badplaats waar ieder jaar tienduizenden toeristen hun vakantie doorbrengen, was tot ver in de twintigste eeuw een ballingoord. Op de plaats waar nu de hotels en resorts zijn neergeplant, stonden nog gewoon bossen. Wegen waren er nauwelijks. De bevolking leefde van de vis en het land. Er was te eten, maar ook niet veel meer dan dat.

Maar misschien was Bodrum ook toen al minder geschikt als ballingoord als de overheid had gedacht. In 1925 arriveert Cevat Şakir Kabaağaçlı (1890-1973), auteur van romans en vooral korte verhalen. Wat bedoeld was als strafmaatregel voor het schrijven van een artikel dat de politieke machthebbers in het verkeerde keelgat schoot, pakte onverwacht heel anders uit: Kabaağaçlı bleek zich in Bodrum als een vis in het water te voelen. De zoon van een pasja, opgeleid in Oxford, getrouwd in Italië, bleef nog vele jaren in het dorp wonen, ook toen zijn ballingschap in 1928 werd opgeheven. Hij legde een tuin aan en ging de zee op. Hij schreef er verhalen en romans over vissers en boeren (een daarvan, over vissers die op een kolkende zee met hun sloep omslaan, staat in Moderne Turkse verhalen). Zijn werk verscheen niet onder zijn eigen naam, maar onder het pseudoniem Halikarnas Balıkçısı, ‘de visser van Halicarnassus’, de naam van de Griekse stad die er ooit lag.

In zijn memoires, Mavi Sürgün (‘Ballingschap in blauw’; 1961), beschrijft Halikarnas Balıkçısı wat zich laat aanzien als een fascinerend leven. Terug van zijn buitenlandse reizen werkt hij in Istanbul als schrijver, vertaler en karikaturist voor verschillende literaire tijdschriften. Het verhaal ‘Hapishanede idama mahkûm olanlar bile bile asılmaya nasıl giderler’ (‘Hoe gaan de terdoodveroordeelden in het volle besef van wat hen te wachten staat naar het schavot’), dat in Resimli Hafta (‘De geïllustreerde week’) verschijnt, komt hem op een arrestatie te staan. Hij wordt overgebracht naar een gevangenis in de nieuwe maar straatarme hoofdstad Ankara en ziet daar Zekeriya Sertel terug, zijn hoofdredacteur, die eveneens is gearresteerd. Sertel wordt uiteindelijk verbannen naar Sinop, een kleine stad aan de Zwarte Zee. Kabaağaçlı wacht een reis van anderhalve maand per trein en te voet naar zijn ballingsoord aan de zuidkust.

Kabaağaçlı’s memoires werden in 1992 door Erden Kıral verfilmd. De regisseur had toen al verschillende verfilmingen van Turkse literaire teksten op zijn naam staan. In 1979 bewerkte hij bijvoorbeeld de roman Bereketli Topraklar Üzerinde (‘Op vruchtbare grond’; 1954/1964) van Orhan Kemal (1914-1970) tot speelfilm. Het verhaal speelt zich af in Çukurova, het gebied rond Adana, dat bekend stond om zijn vruchtbare grond, zijn malariamuggen en zijn feodale structuur. Drie boerenjongens uit Centraal-Anatolië reizen naar de streek op zoek naar werk. Hun zoektocht voert langs de katoenvelden, de rijstfabrieken, de kroegen en bordelen in de stad. Kemal schetst een realistisch beeld van het leven van eenvoudige mensen in een snel veranderende samenleving. De romans die hij over dat thema schreef worden nog steeds bewerkt tot televisieseries.

Mavi Sürgün en Bereketli Topraklar Üzerinde van Erden Kıral zijn te zien op het Eerste Rode Tulp Filmfestival dat van 5-9 juni in de Rotterdamse bioscoop LantarenVenster zal worden gehouden. Ter gelegenheid van het festival zijn beide films gerestaureerd. Kırals meest recente film, Yük (‘De last’), is de openingsfilm van het festival. De regisseur, die in 1983 een Zilveren Beer won op het filmfestival van Berlijn, zal samen met twee van zijn acteurs, Tülin Özen en Tansu Biçer, bij de opening van het festival aanwezig zijn.

Klik hier voor het festivalprogramma.

Duizenden mensen ging op 12 oktober 2007 de straat op in Diyarbakır, de grootste stad in Zuidoost-Turkije, met een overwegend Koerdische bevolking. De aanleiding: de uitvaart van de Koerdische auteur Mehmed Uzun (1953). Nog nooit, begon collega-auteur Yaşar Kemal zijn begrafenistoespraak, is een letterkundige door zo veel mensen uitgeleide gedaan. Uzun genoot een grote populariteit in zijn geboortestreek, hoewel veel van zijn Koerdische lezers zijn werk liever in het Turks lazen en hoewel ‘de schepper van de Koerdische roman’ al bijna dertig jaar als vluchteling in Stockholm woonde en werkte.

In een artikel over Vargas-Llosa, opgenomen in De andere kleuren, beschrijft Orhan Pamuk de typische positie van de zogenoemde derdewereldauteur, een schrijver in de periferie van de wereldliteratuur, een schrijver als de Peruaan Vargas-Llosa, een schrijver als Pamuk zelf. Deze positie, zegt Pamuk, wordt meer dan door de feitelijke plaats waar de auteur zijn literaire werk schrijft bepaald door de psychische afstand die de auteur voelt ten opzichte van de wereldliteratuur. De maatschappelijke problemen in zijn land van herkomst nopen de auteur tot een keuze over zijn relatie tot kunst en politiek, tot nationalisme en universaliteit. Tegelijkertijd verschaft de keur aan nieuwe, originele onderwerpen waar de derdewereldauteur uit kan putten hem al bijna vanzelf een zekere oorspronkelijkheid. Wat geldt voor Orhan Pamuk, geldt voor Mehmed Uzun in het kwadraat: als auteur uit Turkije bevindt hij zich in de periferie van de wereldliteratuur. Als Koerdische schrijver staat hij bovendien ook in het perifere Turkije in de marge. Terwijl hij als balling in Zweden tegelijkertijd nauw in contact is met het centrum van de wereldliteratuur. Het is zijn verhouding tot deze drie respectieve literaire gemeenschappen, de Koerdische, de Turkse en ‘de wereld’, die Uzuns schrijverschap heeft gekleurd. Dat komt het duidelijkst tot uiting in de taal die hij koos voor zijn romans, en in zijn literatuuropvatting.

‘Als mijn moedertaal dezelfde positie had gehad als Turks, Arabisch of Perzisch, dan had ik zo ver weg, op een plaats waar ik al zoveel jaren woon, niet in een zo andere taal geschreven; dan schreef ik in het Zweeds,’ zei Uzun ooit in een interview. ‘Maar de toestand van het Koerdisch is bijzonder tragisch.’ Uzuns keuze voor het Koerdisch was vooral een morele. Als Koerd uit Turkije, geboren in de provincie Diyarbakır, was zijn moedertaal een bepaald minder fortuinlijk lot beschoren dan die van zijn Turkse landgenoten. Het streven van de moderne republiek Turkije naar een nationale eenheid, een natiestaat met één volk, één taal, één godsdienst, heeft andere talen dan Turks tot kort geleden niet of nauwelijks ruimte gelaten in officiële organen als onderwijs, media en overheid. Koerdisch was beperkt tot het domein van huis, tuin en keuken.

Het schrijven van Koerdische literatuur vereiste dan ook in de eerste plaats het creëren van een Koerdische literaire taal. Uzuns pogingen de woordenschat van het Koerdisch te vergroten vormde een project dat een groot deel van zijn aandacht opeiste – hij gaf er talloze interviews over, deels in boekvorm gepubliceerd. Uzun maakte bandopnames van voordrachten van dengbêj’s, de traditionele verhalenvertellers die een grote rol spelen in de orale literaire cultuur van Koerden. Hij bestudeerde daarnaast de klassieke Koerdische literatuur uit Syrië, Irak, de Kaukasus, hedendaagse Koerdische publicaties uit dat gebied, en de alledaagse omgangstaal van Koerden in Turkije. Op basis daarvan legde hij lijsten aan van woorden die gangbaar waren in zijn eigen moedertaal, het Kurmanci, maar ook in de andere Koerdische talen die in en rond Turkije worden gebruikt. Purisme streefde hij niet na: ingeburgerde woorden van Arabische, Perzische of Turkse herkomst nam hij over in zijn literaire taal, in plaats van er Koerdische neologismen voor te verzinnen.

Met zijn activiteiten voor het Koerdisch richtte Uzun zich in de eerste plaats tot zijn Koerdische lezers, en de Turkse context. In Koerdische kringen was zijn exercitie echter niet oncontroversieel. Uit Koerdisch-nationalistische hoek kreeg Uzun het verwijt dat de ‘gemeenschappelijke taal’ die hij creëerde te veel woorden bevatte van niet-Koerdische oorsprong, en daarmee te weinig echt, puur Koerdisch was. Maar ook de geringe status die het Koerdisch in de ogen van veel Koerden zelf had, een weerspiegeling van de maatschappelijke machtsverhoudingen, speelde hem parten. Voor veel lezers was het moeilijk te geloven dat er serieuze literatuur geschreven kon worden in een taal die ze voornamelijk kenden uit sprookjes en legenden. En door het ontbreken van onderwijs in het Koerdisch vonden andere Koerdische lezers zijn taalgebruik te moeilijk. Toen in 1995 de Turkse vertaling verscheen van Uzuns roman In de schaduw van een verloren liefde werd die niet alleen door Turken, maar ook door veel Koerden gelezen, zegt vertaler Muhsin Kızılkaya.

Uzun mocht dan grote affiniteit hebben met de Koerdische orale literatuur (een van zijn romans beschrijft het leven van een dengbêj), als schrijver koos hij voor een westers genre bij uitstek: de roman. Die keus lag voor de hand in het politieke klimaat waarin hij in het Turkije van begin jaren zeventig zijn loopbaan als hoofdredacteur van een Turks-Koerdisch tijdschrift begon. Iedere politicus was tegelijk ook schrijver, zoals hij later samenvatte. In de sociaal-realistische traditie, die vanaf de jaren vijftig met name onder linkse schrijvers in Turkije grote aanhang had, was de roman het voertuig bij uitstek voor politieke ideeën en maatschappelijke opvattingen.

Maar zijn jarenlange verblijf in Zweden, zijn ‘venster op de wereld en de wereldliteratuur’, gaf zijn eenmaal gemaakte keuze voor de roman gaandeweg een andere betekenis. Van een sterk politiek georiënteerd schrijver met een didactische inslag veranderde Uzun in een auteur met een literair engagement dat niet aan enige politieke of ideologische stroming gebonden was. Deze literatuuropvatting kwam voor het eerst tot zijn recht in de vierde roman die hij schreef, In de schaduw van een verloren liefde. Het was zijn roman die het eerst vertaald werd in het Turks, en vandaar in andere talen – en dat was, volgens Kızılkaya, geen toevallige keuze: deze literaire opvatting sloot beter aan bij wat in West-Europa gangbaar was.

‘Als ik ergens bij moet horen, dan is dat bij de verdrukten en ontredderden,’ zo omschreef Uzun zijn engagement. Hij zette zich echter af tegen de ‘slachtofferliteratuur’ zoals die vaak door Koerdische auteurs werd geschreven. Koerdische literatuur moest in zijn visie deel uitmaken van de wereldliteratuur, maar daarvoor zouden Koerdische auteurs zich moeten openstellen voor vernieuwing in romantechnieken en moderne esthetiek.

Met zijn pleidooi voor een literatuur die lokale geschiedenis mengt met universele thema’s en moderne technieken probeert Uzun de Koerdische literatuur een plaats te geven binnen de wereldliteratuur. Met enige kwaadwillendheid zou dat pleidooi kunnen worden opgevat als een succesrecept voor boeken die in de westerse wereld goed verkopen – inderdaad precies wat succesvolle ‘derdewereldauteurs’ vaak wordt verweten. Sterker nog, het is precies wat Orhan Pamuk door Turkse lezers en recensenten geregeld voor de voeten wordt geworpen. Pamuk zou in de westerse wereld zo populair zijn omdat hij exotisch aandoende onderwerpen handig in het westerse jasje van de postmoderne roman weet te verpakken.

Maar hier zet de Koerdishe schrijver in de periferie van de periferie de Turkse literaire wereld in een ander licht. Wat de Turkse kritiek de bekendste Turkse auteur zo graag verwijt, geldt volgens Uzun voor de Turkse literatuur in haar algemeenheid: in haar verwoede pogingen de westerse conventies over te nemen kan de Turkse literatuur slechts een slap aftreksel zijn van wat in Europa en Amerika ook al wordt geschreven. Uzuns bezwaar tegen de Turkse literatuur is dat ze nauwelijks ruimte biedt aan lokale variatie. Dat is een erfenis van de geschiedenis. Het nationalistische streven naar eenheid heeft ook de literatuur afgesloten van de literaire tradities die onder meer in Zuidoost-Turkije en Mesopotamië al bestonden, niet alleen de Koerdische maar ook bijvoorbeeld die van de islamitische mystiek en het Gilgamesj-epos. De Koerdische literatuur uit Turkije mag in Uzuns optiek dan te lokaal zijn, de Turkse literatuur is juist veel te weinig lokaal. En schrijvers afkomstig uit minderheidsgroeperingen zijn bij uitstek degenen die voor de broodnodige vernieuwing in de Turkse literatuur kunnen zorgen. Of die literatuur nu wordt geschreven in de minderheidstaal zelf – de weg daarvoor bereidde Uzun met zijn linguïstische activiteiten en met een anthologie van Koerdische auteurs de weg – of in het Turks, zoals de Koerdische auteur Yaşar Kemal doet.

Voor wie als literaire auteur serieus genomen wil worden, is zo’n pleidooi voor lokale en universele elementen niet zonder gevaar: een auteur die succesvol is in de ‘wereldliteratuur’ wordt al snel afgeschilderd als snelle jongen met een neus voor commercieels succes. Is het succes vooralsnog bescheidener, dan dreigt de schrijver slechts gezien te worden als een symbool van verbroedering. De artikelen die na zijn dood in de Turkse pers over Uzun verschenen, roemen vooral zijn inspanningen voor het Koerdisch en zijn politieke onafhankelijkheid. Een symposium over het werk van Uzun op de Bilgi-universiteit in Istanbul, in februari 2007, waaraan werd deelgenomen door Koerden, Turken en Zweden, ademde eerder een sfeer van een solidariteitsbijseenkomst dan van een literaire lezingendag. Over de waarde van Uzuns literaire werk wordt weinig gereflecteerd. Er is nog een lange weg te gaan naar het centrum van de wereldliteratuur.

Twee van Uzuns bekendste romans, In de schaduw van een liefde en Licht als de liefde, duister als de dood, zijn in het Nederlands uitgebracht door De Geus (vertaald door Evert van den Broek).

Dit artikel verscheen op 18 januari 2008 in De Groene Amsterdammer.