Het is moeilijk voor te stellen maar Bodrum, de Turkse badplaats waar ieder jaar tienduizenden toeristen hun vakantie doorbrengen, was tot ver in de twintigste eeuw een ballingoord. Op de plaats waar nu de hotels en resorts zijn neergeplant, stonden nog gewoon bossen. Wegen waren er nauwelijks. De bevolking leefde van de vis en het land. Er was te eten, maar ook niet veel meer dan dat.

Maar misschien was Bodrum ook toen al minder geschikt als ballingoord als de overheid had gedacht. In 1925 arriveert Cevat Şakir Kabaağaçlı (1890-1973), auteur van romans en vooral korte verhalen. Wat bedoeld was als strafmaatregel voor het schrijven van een artikel dat de politieke machthebbers in het verkeerde keelgat schoot, pakte onverwacht heel anders uit: Kabaağaçlı bleek zich in Bodrum als een vis in het water te voelen. De zoon van een pasja, opgeleid in Oxford, getrouwd in Italië, bleef nog vele jaren in het dorp wonen, ook toen zijn ballingschap in 1928 werd opgeheven. Hij legde een tuin aan en ging de zee op. Hij schreef er verhalen en romans over vissers en boeren (een daarvan, over vissers die op een kolkende zee met hun sloep omslaan, staat in Moderne Turkse verhalen). Zijn werk verscheen niet onder zijn eigen naam, maar onder het pseudoniem Halikarnas Balıkçısı, ‘de visser van Halicarnassus’, de naam van de Griekse stad die er ooit lag.

In zijn memoires, Mavi Sürgün (‘Ballingschap in blauw’; 1961), beschrijft Halikarnas Balıkçısı wat zich laat aanzien als een fascinerend leven. Terug van zijn buitenlandse reizen werkt hij in Istanbul als schrijver, vertaler en karikaturist voor verschillende literaire tijdschriften. Het verhaal ‘Hapishanede idama mahkûm olanlar bile bile asılmaya nasıl giderler’ (‘Hoe gaan de terdoodveroordeelden in het volle besef van wat hen te wachten staat naar het schavot’), dat in Resimli Hafta (‘De geïllustreerde week’) verschijnt, komt hem op een arrestatie te staan. Hij wordt overgebracht naar een gevangenis in de nieuwe maar straatarme hoofdstad Ankara en ziet daar Zekeriya Sertel terug, zijn hoofdredacteur, die eveneens is gearresteerd. Sertel wordt uiteindelijk verbannen naar Sinop, een kleine stad aan de Zwarte Zee. Kabaağaçlı wacht een reis van anderhalve maand per trein en te voet naar zijn ballingsoord aan de zuidkust.

Kabaağaçlı’s memoires werden in 1992 door Erden Kıral verfilmd. De regisseur had toen al verschillende verfilmingen van Turkse literaire teksten op zijn naam staan. In 1979 bewerkte hij bijvoorbeeld de roman Bereketli Topraklar Üzerinde (‘Op vruchtbare grond’; 1954/1964) van Orhan Kemal (1914-1970) tot speelfilm. Het verhaal speelt zich af in Çukurova, het gebied rond Adana, dat bekend stond om zijn vruchtbare grond, zijn malariamuggen en zijn feodale structuur. Drie boerenjongens uit Centraal-Anatolië reizen naar de streek op zoek naar werk. Hun zoektocht voert langs de katoenvelden, de rijstfabrieken, de kroegen en bordelen in de stad. Kemal schetst een realistisch beeld van het leven van eenvoudige mensen in een snel veranderende samenleving. De romans die hij over dat thema schreef worden nog steeds bewerkt tot televisieseries.

Mavi Sürgün en Bereketli Topraklar Üzerinde van Erden Kıral zijn te zien op het Eerste Rode Tulp Filmfestival dat van 5-9 juni in de Rotterdamse bioscoop LantarenVenster zal worden gehouden. Ter gelegenheid van het festival zijn beide films gerestaureerd. Kırals meest recente film, Yük (‘De last’), is de openingsfilm van het festival. De regisseur, die in 1983 een Zilveren Beer won op het filmfestival van Berlijn, zal samen met twee van zijn acteurs, Tülin Özen en Tansu Biçer, bij de opening van het festival aanwezig zijn.

Klik hier voor het festivalprogramma.

Afgelopen donderdag ging De droom van de vlinder (Kelebeğin rüyası) in Nederlandse bioscopen in première. Eerder deze week werd de nieuwe film van Yılmaz Erdoğan ten doop gehouden in Istanbul met een grootse gala-avond. Zo’n tweeduizend gasten werden ontvangen in een theater dat was omgetoverd in een filmdecor. Een groot aantal laserkanonnen op het dak verlichtten de lucht boven de stad. De cast kwam aanrijden in klassieke automobielen. ‘Net Hollywood’,  schreef Radikal een dag later.

Erdoğan (1967), die vanaf het begin van zijn loopbaan zowel acteerde als scenario’s schreef, regisseerde in 2001 zijn eerste speelfilm. Vizontele, een komedie over de komst van de televisie in een dorp in Oost-Turkije, was een kassucces in Turkse bioscopen. In zijn nieuwste productie verfilmde hij het leven van twee jonggestorven dichters, Rüştü Onur en Muzaffer Tayyip Uslu (gespeeld door Mert Fırat en Kıvanç Tatlıtuğ). Erdoğan, die zelf drie dichtbundels schreef, speelt de rol van hun leraar, de dichter Behçet Necatigil (1916-1979).

De beide jonge mannen wonen in Zonguldak, een stad aan de westelijke Zwarte Zee-kust. De mannelijke bevolking uit de omliggende dorpen werkt er als dwangarbeider in de mijnen. Buiten Turkije woedt de Tweede Wereldoorlog. De tbc komt dreigend dichterbij. Maar de jonge dichters zijn vooral jong: met hun gedichten proberen ze beiden het mooiste meisje van de stad voor zich te winnen.

In een interview bij het begin van de opnames verklaarde Erdoğan dat hij ‘een film over de poëzie’ wilde maken. ‘Zonguldak is een van de rijkste poëzie-aders in Anatolië. Het is hier heel rijk aan steenkool, maar eigenlijk ook aan poëzie. Denk aan de leraren van die twee jongens, van Rüştü Onur bijvoorbeeld: Abdulbaki Gölpınarlı, Behçet Necatigil. […] Een film over de poëzie kunnen maken, een film waarin poëzie, liefde, oorlog, de kolenmijnen, waarin alles door elkaar loopt, dat is voor mij heel belangrijk.’ Het is een bijzondere keuze, want hoewel Turkije decennialang een bloeiende filmindustrie heeft gehad en poëzie een geliefd genre is – onder lezers en schrijvers – figureren dichters maar zelden in films.

Ondanks die intentie heeft in de mengeling aan onderwerpen die Erdoğan voor zijn film heeft gekozen de poëzie het onderspit gedolven. In de ruim twee uur durende productie worden weliswaar geregeld gedichten gedeclameerd en zijn de jonge dichters voortdurend in beeld, toch biedt de film weinig zicht op wat de dichters artistiek gezien bezighoudt. Ze sturen hun poëzie op naar Varlık, een literair tijdschrift waar veel dichters en schrijvers van naam debuteerden. Ze bladeren in een kort shot met trillende vingers door Garip (‘Vreemd’), de bundel waarmee de dichters Melih Cevdet, Oktay Rıfat en Orhan Veli voor een aardverschuiving in de Turkse poëzie zouden zorgen – wars van ‘de rozen en de nachtegalen’ van de traditionele dichters.

Maar wat houdt de twee Zonguldakse dichters literair gezien precies bezig? Waar is die rijke poëzie-ader in de stad? Dat blijft gissen. ‘De liefde is het mooiste excuus voor de poëzie,’ zegt een van hen in de film. Dat kan zijn. Maar ook in dat  geval, ook voor verliefden, is poëzie niet iets wat vanzelf zijn vorm vindt. Voor de vlinders uit de film is dichten vooral een kwestie van plotselinge inspiratie, die naar buiten breekt in met stompjes potlood koortsig neergekrabbelde teksten. Dat is een romantisch beeld. Zo romantisch als Zonguldak zelf, waar het leven niet al te gemakkelijk maar goed is, waar getennist en gedanst wordt al ligt er een arbeidskamp om de hoek. Maar een romantische film met twee of drie dichters is nog geen film over poëzie.

De droom van de vlinder wordt ook op dvd uitgebracht. De trailer is hier te bekijken. De ondertitels zijn van Aafje Westeneng en Arnout Karssenberg.

Vertalingen van gedichten van Behçet Necatigil, Melih Cevdet, Oktay Rıfat en Orhan Veli zijn te vinden in de bundel Moderne Turkse poëzie, samengesteld door Mehmet Emin Yıldırım, Sytske Sötemann en Mehmet Çetin.