Ankara, 1968. Aysel, een succesvol docente aan de universiteit, getrouwd met academicus Ömer, komt een hotelkamer binnen. Ze hoopt er te sterven. Wachtend op de dood overziet ze haar leven en het land waarin ze is opgegroeid: de jonge republiek Turkije. Kort voordat ze het hotel binnengaat, heeft ze het bed gedeeld met een van haar studenten, Engin, een jongen uit een arbeidersmilieu, actief in de beweging van 1968. De gebeurtenis confronteert Aysel met een andere sociaal-economische klasse, een andere generatie, een ander idee van vrijheid. Wat voor keuzes heeft zij in haar leven gemaakt? Hoe is het de kinderen vergaan die ooit haar klasgenoten waren? En is het in een nieuw land dat van jongeren zulke hoge verwachtingen koestert, eigenlijk wel mogelijk om je eigen keuzes te maken?

In een collage van roman, krantenberichten, brieven en dagboekaantekeningen geeft Adalet Ağaoğlu een kritisch beeld van het leven in Turkije tussen 1938 en 1968, en onderzoekt ze de dilemma’s waar mannen en vrouwen door de hervormingen voor gesteld worden.

Adalet Ağaoğlu (1929) was al bekend als schrijfster van toneelstukken en hoorspelen, toen ze in 1973 debuteerde met de roman Gaan liggen om te sterven. Het boek is nog altijd een van de meest gelezen romans in Turkije.

Na haar debuut zou Ağaoğlu nog vele romans en korte verhalen schrijven, maar ook beschouwingen, dagboeken en brieven. Ze behoort tot de productiefste schrijvers in Turkije, en tot een van de meest gelezen. Wat voor genre Ağaoğlu ook kiest, haar grote belangstelling voor maatschappelijke thema’s is, net als haar gevoel voor humor, altijd voelbaar.

Klik hier voor een kort fragment uit Gaan liggen om te sterven, vertaald en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden, verschenen bij Uitgeverij Jurgen Maas.

Op 19 mei verschijnt De lanterfanter, de Nederlandse vertaling van de roman Aylak Adam.

‘De lanterfanter’ is het debuut van de Turkse schrijver Yusuf Atilgan. Het verscheen in 1959. En het was een heel ongewoon debuut: C., de hoofdpersoon, is een van de eerste tegendraadse figuren in de Turkse literatuur.

C. verzet zich tegen de dagelijkse verplichtingen die het leven van de anderen kenmerken. Hij leeft van een erfenis en verlummelt zijn dagen in de kroegen, trams en straten van Istanbul, op zoek naar het enige dat zijn leven zin kan geven: de ware liefde, die ene onvindbare vrouw. Niets anders geeft hem voldoening, noch de kortstondige romantiek, noch de kunst. Relaties met de mensen om hem heen, die hij grotendeels verafschuwt, doen dat al helemaal niet. Maar kan een mens zonder anderen? En hoe anders is hijzelf?

Tijdens een feestelijke presentatie stellen uitgever Jurgen Maas en vertaler Hanneke van der Heijden het boek voor.
Muzikanten van Het Levantijns Orkest spelen muziek uit de wereld van De lanterfanter: het Istanbul van de jaren vijftig.

Plaats: Podium Mozaiek, Amsterdam
Datum: donderdag 19 mei 2016
Aanvang: vanaf 20u

Toegang is vrij.

Voor een fragment uit de roman, klik hier.

 

Zes jaar na het Het museum van de onschuld is er een nieuwe roman van Orhan Pamuk in het Nederlands verschenen: Dat vreemde in mijn hoofd. Het boek beschrijft ‘het leven, de avonturen en dromen’ van Mevlut Karataş, een optimistisch ingestelde jongen die in de jaren zestig van een dorp in de buurt van Konya verhuist naar Istanbul om daar met zijn vader als venter geld te verdienen.

Dromen heeft de jonge Mevlut twee: een meisje en een eigen zaak. Een meisje naar zijn hart vindt hij als een van zijn neven trouwt. Hij vangt haar blik temidden van de bruiloftsgasten. Drie jaar lang schrijft Mevlut haar brieven, dan besluit hij haar te schaken. Maar als hij na een tocht door de bergen bij een bliksemflits haar gezicht ziet, dringt de vraag zich op: gaat het in het leven om wat je zelf graag wilt, of om wat het lot voor je in petto heeft?

Mevluts dromen over een eigen zaak komen uit als hij na vele jaren venten met yoghurt, met boza, een dikvloeibare gierstdrank, met krasloten, gebakken rijst met kikkererwten en allerlei andere zaken, een zaakje met zijn boezemvriend opent. Mevlut kan zich bedrijfsleider noemen. Maar ook dan blijft het lopen door de donkere straten van Istanbul lokken.

Een straatventer is natuurlijk bij uitstek iemand die getuige is van het dagelijks leven in een stad, van de veranderingen die zich binnenshuis en op straat afspelen. En in Istanbul verandert nu eenmaal voortdurend van alles. Dat vreemde in mijn hoofd is dan ook niet alleen een familiegeschiedenis waarin Mevlut en zijn gezin centraal staan. De roman geeft tegelijkertijd ‘een beeld van Istanbul tussen 1969 en 2012 gezien door de ogen van tal van personen’, zoals het in de tweede helft van de ondertitel heet.

Daarmee kiest Pamuk deze keer niet alleen voor een groter tijdvak dan hij eerder deed: in Istanbul. Herinneringen en de stad beschreef hij de periode van de jaren vijftig van de vorige eeuw tot het begin van de jaren zeventig, Het museum van de onschuld speelde zich vooral af in de jaren zeventig tot negentig. Orhan Pamuk kiest in Dat vreemde in mijn hoofd ook een ander perspectief.  ‘Tot nu toe heb ik steeds verteld over de mensen die in Istanbul zijn geboren,’ zei hij in een interview bij het verschijnen van zijn nieuwe roman. ‘Toen ik geboren werd telde de stad een miljoen inwoners. Nu zijn dat er vijftien miljoen. Ik wilde die veertien miljoen beschrijven.’

Klik hier voor een fragment uit Dat vreemde in mijn hoofd, vertaald door Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn.

 

Op 28 februari stierf in Istanbul de schrijver Yaşar Kemal (1923-2015). Jarenlang was hij Turkijes kandidaat voor de Nobelprijs voor de literatuur. Zijn debuutroman, Kleine Memed, is een van meest en een van de eerst vertaalde Turkse boeken. In veel landen, ook in Nederland, begint de Turkse literatuur met Yaşar Kemal.

Maar behalve fictie schreef Kemal ook journalistieke reportages. Ze verschenen in de periode 1951 – 1963 in het dagblad Cumhuriyet, en maakten indruk door hun levendigheid en sociale betrokkenheid. Voor veel van zijn artikelen bracht Kemal lange tijd door met de mensen waarover hij schreef. Om door te kunnen dringen tot de kern van het verhaal, van de werkelijkheid, moet je met de mensen leven, echt leven, en vergeten dat je slechts als schrijver deel uitmaakt van hun leven, schrijft hij in het voorwoord bij een bundeling van zijn stukken. Daarin verschilt naar zijn mening een reportage van een nieuwsbericht, en daarin komt een reportage overeen met literatuur. Kemal zelf is in de verhalen uitdrukkelijk aanwezig, maar als iemand die voortdurend in gesprek is met zijn omgeving. Zijn reportages staan dan ook vol dialogen – ook in dat opzicht betekenden ze een vernieuwing.

Voor de digitale reader van het tijdschrift 360 Magazine vertaalde ik een van Kemals reportages. Het stuk verscheen oorspronkelijk in februari 1960, en maakte deel uit van een serie over de vele mensen die, om uiteenlopende redenen, hun dorpen op het Anatolische platteland hebben moeten verlaten en in Istanbul een nieuw bestaan proberen op te bouwen. Anderen die in dezelfde omstandigheden verkeerden, kwamen als gastarbeider naar West-Europa.

Het artikel is nu ook hieronder te lezen.

 

Toen de tractor naar Turkije kwam

Waarom zo nodig naar de heuvels bij Eyüp, waar ik heg noch steg ken, terwijl er zoveel andere plaatsen zijn waar ik heen had gekund, Zeytinburnu bijvoorbeeld, of al die heuvels waar migranten uit de rest van het land wonen, de heuvels van zat ik hier maar niet, Çeliktepe, Kartal, de hellingen van Yakacık?

Ze zijn om allerlei verschillende redenen uit hun dorpen weggetrokken. Er komen steeds meer kinderen, er is niet genoeg grond voor iedereen, de koffers worden gepakt. Het heeft dat jaar te weinig geregend, ze hebben niks meer te eten, de koffers worden gepakt. Wil het drie jaar achtereen nauwelijks regenen, dan valt er in zo’n dorp niet te leven.

En dan is er een die wegtrok vanwege de tractor. Het is al een tijd geleden dat de tractor zijn intree in de dorpen heeft gedaan, dat de landheren die een tractor wisten te bemachtigen hun landarbeiders wegstuurden. Ik ben onderweg naar een familie die precies vanwege zo’n tractor zijn grond heeft moeten verlaten. Ik heb hun adres, maar het vinden van hun huis is een tweede. Uit die armenwijken vol provisorisch gebouwde huisjes is geen wijs te worden. Een wirwar van straten. Over hellingen en heuvels uitgespreid. Aan iedereen die ik tegenkom vraag ik waar Mustafa Kulaksız woont.

‘Mustafa Kulaksız. Hij moet hier ergens wonen. Hij komt uit een dorp in de buurt van Diyarbakır.’

‘Mustafa Kulaksız? Die ken ik niet, nooit van gehoord. Bij ons in de wijk komt trouwens niemand uit Diyarbakır. Die wonen ergens anders.’

‘Waar?’

‘Ergens anders.’

Daar sta ik dan.

‘Is er hier misschien iemand die Mustafa Kulaksız kent, heb jij hem wel eens gezien?’

‘Nooit van gehoord. Nee, nooit gezien… Kom je ook uit die streek soms?’

‘Nee.’

‘Waarom moet je hem dan hebben? Heb je werk voor hem?’

‘Nee.’

‘Geen idee.’

Zoekend en vragend beland ik in de armenwijken achter Eyüp. De wereld van de minaretten, de Gouden Hoorn, de begraafplaatsen ligt ver achter me. Hier begint de wereld van de blikken huizen. Na de marmeren paleizen waarin de doden begraven liggen komen de belabberde eenkamerhuizen van de levenden. Nee, eenkamerhuis is eigenlijk te veel gezegd, hokken, dat zijn het.

In de deuropening zit een vrouw. Het hoofd op haar knieën. Als ze me aan hoort komen kijkt ze op. Van binnen komt de stank van verbrande wol. Daarna ruik ik warme melk. Zo gaat het altijd in het oosten van Anatolië: je slaat tegen de vlakte van de lucht van verbrande wol, de lucht van gekookte melk, de lucht van penetrante mest.

‘Woont Mustafa Kulaksız hier?’

‘Daar woont die, daar zo,’ zegt ze. ‘Waarom moet je hem eigenlijk hebben?’

‘Ik kom hem opzoeken.’

‘Kom je bij hem uit de streek?’

‘Nee.’

‘Heb je werk voor hem?’

‘Nee.’

Ze kijkt me bevreemd aan.

‘Halo Mısto bedoel je toch?’ vroeg ze nog eens. ‘Zo noemen we hem hier.’

‘Ja, die ja.’

‘Daar zo, dat is zijn huis.’

In de verte zie ik een krakkemikkig kot, aan één kant vol gaten, scheefgezakt, het blikken dak verroest en in stukken.

‘Dat daar?’

‘Ja daar…’

Voor de deur zit een vrouw wol te spinnen. Ze is oud. Om haar hoofd heeft ze een rafelige doek, de randjes geborduurd. Bonte kleuren. Ze heeft een smalle, spitse neus. Ze trilt. Donkere ogen. Alles aan haar is donker. De zorgen zijn haar aan te zien. Haar voorhoofd, haar kin, haar wangen zijn gegroefd.

‘Woont Mustafa Kulaksız soms hier?’

Ze staat op, vouwt haar handen.

‘Ja, die woont hier,’ zegt ze beleefd. Ze schiet naar binnen, komt terug met een gammele stoel.

‘Ga zitten, jongen. Welkom. Hoe gaat het ermee? Hoe maken je vrouw en kinderen het? Welkom. Kom je uit dezelfde streek als Mısto? Hij is zo weer terug. Hij is beneden gras aan het plukken. Voor de kachel. Iets anders is er niet. Och ons dorp. Och jongen… Kom je uit hetzelfde dorp als Mısto? Kom je bij ons uit de streek? Hoe zou het daar nu zijn. Staat het gras al op de weilanden? Is de sneeuw in de bergen al gesmolten, jongen? Mekkeren de lila lammeren? Hoe lang duurt het nog voor het lentefeest begint? Zijn de mensen, de beesten de velden, de bergen en de dalen in getrokken? Zien de vlaktes geel van de bloemen? Kun je onze aarde al weer ruiken?’

‘Ik kom zo goed als uit dezelfde streek,’ zeg ik. ‘Het is een tijdje terug dat ik bij jullie dorp in de buurt was, maar het duurt nog even voor het lentefeest begint. De gele bloemen hebben hun rokken nog niet gespreid. De lila lammeren uit de liederen mekkeren nog niet. Ik bezing de problemen van wie huis en haard heeft moeten verlaten.’

‘Je bent een troubadour dus,’ zegt ze. ‘Maar waar is je saz?’

‘Zoiets, maar ik maak geen muziek. Ik bezing ze op papier.’

Ze blijft een tijd stil, denkt na.

‘Schrijf maar op, jongen,’ zegt ze, ‘schrijf in godsnaam maar op. Maar schrijf het in een groot schrift, want aan mijn problemen komt geen eind. En schrijf het goed op.’

Naast haar ligt een half afgebreide sok met ingewikkelde patronen, de pennen steken erin.

‘Mısto heeft geen werk, jongen. Soms vindt hij wat voor een maand of drie, dan zit hij weer vijf maanden zonder. Mısto is al met al een oude man geworden. Erg oud. Mısto kent de taal van de grote stad niet. Jonge kerels zijn zo gewend. Mısto niet, die kan niet wennen. Ach Mısto toch, een beer van een kerel was het, nu lijkt hij wel een wijf. Ik ben begonnen sokken te breien, jongen, sokken met mooie patronen, om een lichtpuntje te hebben, om Mısto te helpen, want hier zien ze hem niet staan. Nee, dan bij ons in de streek, daar deden ze een moord voor sokken van Zare. De landheer, Resul, betaalde er grif een gouden munt voor. Ik brei ze met zulke mooie, zulke schitterende patronen, je weet niet wat je ziet, maar niemand die ernaar kijkt. Maar bij ons in het dorp, als ik daar sokken had gebreid ging het nieuws als een lopend vuurtje rond. Je had er die er een os voor gaven. Drie maanden deed ik over een sok, ik breide ze met allerlei patronen, uit een sprookje leken ze. Ach jongen. We moesten wel verdomme, we waren gedwongen.’

Het huilen staat Zare nader dan het lachen. Lange vingers heeft ze, slanke, ranke polsen, op haar handen kun je de sporen nog zien van heel oude henna.

‘Denk je dat er hier ook maar iemand is die me kent? Ze kijken je scheef aan, ze weten niet wat van je te denken. We moesten wel verdomme, we waren gedwongen…’

Zare staat op het punt in tranen uit te barsten. Wat te doen? Ik moet haar af zien te leiden. Kwam Halo Mısto nou maar.

‘Waar blijft die Mısto toch?’

‘Niet weggaan hoor jongen, Mısto komt zo. Mısto houdt van bezoek. Het is al een tijd geleden, al zo’n tijd geleden dat er iemand op bezoek kwam. Mısto snakt naar bezoek. Jongen, blijf tot Mısto er is. Hij doet me wat aan als ik hem moet zeggen dat je op bezoek bent geweest, dat ik je heb laten gaan. Wacht, dan zet ik thee voor je. Sterke thee, zoals bij ons in de streek. Welkom. Als ik je zwarte ogen zie, moet ik aan ons dorp denken. Dankzij jou hebben we ons dorp nu hier. Ik ben zo blij dat je er bent.’

Ik kan me niet langer inhouden en stel haar de vraag die ik voor Mısto had bewaard.

‘We moesten wel verdomme, we waren gedwongen,’ begint ze. En eenmaal begonnen, kan ze niet meer ophouden. ‘Je moet weten, dat jaar gebeurde er een ramp, een tractor of hoe heet zo’n ding, de landheer kocht er dat jaar twee. Een blauwe en een rode. Een hitte dat er af kwam. Die zwarte ogen van je, ik ben toch zo blij dat je er bent. Toen die tractors er eenmaal waren riep de landheer alle arbeiders bij zich. Nou mensen, zei hij, tabee. Jullie zijn niet meer nodig. Mısto ging pal voor zijn neus staan. Vroeger was het een hele andere, een beer van een kerel was het, voor de duvel niet bang. Een leven ver van huis en haard, dat heeft Mısto klein gekregen, jongen. Zeg, zei Mısto tegen de landheer, met wat voor recht denk je ons van onze grond te verjagen? De landheer moest lachen. Hebben wij soms niet op deze grond gezwoegd? zei Mısto. Dat klopt beste man, zei de landheer tegen Mısto, je hebt hier gewerkt maar nu hebben we een tractor. Ik heb jullie niet meer nodig. Ik ga niet weg van mijn grond, zei Mısto. Goed dan, zei de landheer op het eind, dit jaar kun je blijven. Een jaar ging voorbij. Vooruit makker, zei de landheer toen, wegwezen nu. Je zoekt maar een oplossing. Mısto hield voet bij stuk, hij weigerde te vertrekken. Toen kwam de tractor om het land te ploegen. Mısto ging ervoor liggen. De landheer beval dat ding over Mısto heen te rijden. Maar de jongen achter het stuur was iemand met een goed hart. Toen hij bij Mısto kwam hield hij

Onderstaand in memoriam schreef ik voor De Groene Amsterdammer van 11 maart 2015.

Anna Karenina, Robinson Crusoe, Alice: sommige romanpersonages hebben zo’n sterk karakter, appelleren aan zoiets specifieks bij de lezers, dat ze haast loskomen van hun schrijvers. Als er in de Turkse literatuur één personage is voor wie dat geldt, dan is dat Kleine Memed. Op 28 februari stierf zijn bedenker, Yaşar Kemal, 91 jaar oud. Maar op de begrafenis in Istanbul, waar sommige lezers met Kemals boek in de hand in de menigte stonden, verzekerden spandoeken en slogans dat zijn personage springlevend is, al was het maar in hun hart.

Memed is de hoofdpersoon van Kemals gelijknamige debuutroman, die uitkwam in 1953. Het boek vertelt het verhaal van een dorpsjongen uit Çukurova, een vruchtbare streek in Zuid-Turkije, die in opstand komt tegen grootgrondbezitter Abdi en zich aansluit bij een roversbende. Yaşar Kemal, het pseudoniem van Kemal Sadık Gökçeli, geeft een realistische beschrijving van het zware leven van de landarbeiders vóór de mechanisatie van de landbouw, en van de grandioze natuur waarin ze leven. Die twee elementen combineert hij met het fictieve verhaal van rovers die niets anders overblijft dan zelf het recht in handen te nemen. Het is het verhaal van ‘gedwongen mensen’, in Kemals woorden, zoals hij na Memed nog vele gedwongen mensen zou beschrijven, in romans en reportages.

De roman beleefde druk na druk, het boek groeide uit tot een serie – Yaşar Kemal hield van lijvige boeken en grote reeksen, zoals hij ook in gesprekken een niet te stuiten waterval van verhalen was. En hoewel Memed ook in het vierde en laatste deel nog steeds zijn fictieve leven leidt, doken er een aantal jaren geleden in de Turkse pers mensen op die volhielden dat de bandiet gestorven was, zijn graf gevonden, dat hij kortom echt had bestaan.

Die hardnekkige geruchten laten zien hoe goed Kemal erin is geslaagd een sage te creëren. Hij wist wat hij deed: hij was ook in Çukurova geboren, hij had jarenlang tussen de dagloners en arbeiders gewerkt. Hij sprak de volkstaal, kende de sages die rondtrekkende troubadours declameerden, had de betovering gevoeld die ervan uitging. Sterker nog, hij was zelf als troubadour te voet langs de dorpen getrokken, vele kilometers door de bergen, om met zijn verhalen het vertrouwen van de mensen te wekken en in ruil voor zijn sagen hun rouwzangen op te tekenen.

De orale tradities hebben Kemals boeken blijvend beïnvloed, in zijn onderwerpen, in zijn taalgebruik, en in de kritiek die hij verwoordt. Dankzij zijn grote psychologische inzicht slaagde hij erin om tegelijkertijd een Anatolische en een universele schrijver te zijn. Jarenlang was hij Turkijes kandidaat voor de Nobelprijs voor de literatuur. Kleine Memed is een van meest vertaalde Turkse boeken. In veel landen, ook in Nederland, begint de Turkse literatuur met Yaşar Kemal.

In Turkije groeide Kleine Memed uit tot een symbool voor de strijd tegen onrecht. Een strijd die ook zijn bedenker voerde, met andere middelen maar met dezelfde daadkracht en volharding. Vanwege de politieke actualiteit spreken de Turkse kranten nu, net na Kemals dood, vooral over zijn inspanningen voor vrede in het Koerdische zuidoosten van Turkije. Toen op de afscheidsbijeenkomst meteen na de begrafenis werd gememoreerd dat de auteur Sait Faik zijn vriend Kemal ooit ‘de meest Koerdische Turk, de meest Turkse Koerd’ had genoemd, barstte een luid applaus los. Maar Kemal, die van Koerdische afkomst was, hield zich niet alleen met de Koerdische kwestie bezig. Als bestuurslid van de arbeiderspartij zette hij zich jarenlang in voor de arbeidersbeweging, als voorzitter van PEN voor de vrijheid van meningsuiting. Hij schreef uitvoerige reportages over mensen die uit pure armoede in grotten leven of levensgevaarlijk smokkelwerk verrichten. Hij bemiddelde voor honger stakende politieke gevangenen. Hij riep op tot het behoud van de natuur. Dat alles zonder het hoofd te buigen voor dreigementen noch voor de rechtszaken waarmee hij van zijn zeventiende tot zijn tweeënzeventigste te maken kreeg. Een van zijn laatste boeken was een verzameling teksten en toespraken waarin hij oproept tot vrede, democratie en mensenrechten. ‘Dit is een oproep,’ schrijft hij in het voorwoord. ‘Ik heb het tegen u.’

Yaşar Kemal was niet alleen een bekende, maar ook een geliefde schrijver. Dat is een zeldzame combinatie in Turkije. Die populariteit dankte hij aan zijn literaire werk, aan de vele romans die hij na Kleine Memed schreef, en evenzeer aan zijn politieke opstelling. Zoals hij in zijn romans het leven in Anatolië vertelde, niet kleinerend, niet verhullend, niet idealiserend, zo bleef hij zijn leven lang trouw aan zijn geweten. Als je hem op foto’s ziet, een rijzige gestalte met brede armgebaren, is het niet moeilijk voor te stellen hoe hij jarenlang boerenruzies beslechtte over wie aan de beurt was voor de irrigatie van zijn velden. Die gewetensvolle houding lijkt te maken te hebben met de moord op zijn vader, zelf was hij nog een kind toen het gebeurde. De precieze motieven voor die bloedwraak heeft hij nooit begrepen, vertelde hij. ‘Maar ik weet wel dat als je diep genoeg in jezelf kijkt, je zowel een moordenaar als een held kunt zien. Als je dat weet is het moeilijk om iemand te vinden die je nooit kunt vergeven.’

‘Kleine Memeds zijn onsterfelijk’ scandeerden bezoekers tijdens zijn begrafenis. En: ‘De sage is nog niet voltooid, het volk schrijft het einde’. Nu er in Turkije grote maatschappelijke onrust heerst, er verdenkingen van grootschalige fraude zijn geuit tegen politici, en de inkomensverschillen steeds groter worden, hebben Memed en Abdi een nieuwe invulling gekregen. Maar de menselijkheid van hun schepper wordt nu al gemist.

 

Een Nederlandse vertaling van Yaşar Kemals debuutroman verscheen in 1963 onder de titel Memed, door A.J.Richel vertaald uit het Engels. Margreet Dorleijn maakte in 2014 een nieuwe vertaling rechtstreeks uit het Turks. Kleine Memed verscheen net als andere boeken van Yaşar Kemal bij uitgeverij De Geus.

 

Na het Duits, Frans, Bosnisch, Macedonisch, Pools, Albaans, Kroatisch, Servisch, Georgisch, Hebreeuws, Bulgaars, Roemeens, Azeri, Arabisch, Nederlands, Spaans, Engels en nog zo’n twintig talen is de roman Saatleri Ayarlama Enstitüsü (‘Het klokkengelijkzetinstituut’) van Ahmet Hamdi Tanpınar nu ook vertaald in het Italiaans. Voor wie in Istanbul is: Tanpınars vertaler, Fabio Salomoni, wordt ter gelegenheid van de publicatie op woensdag 11 februari om 19.00 uur geïnterviewd in het Italiaans cultureel centrum. Voor meer informatie, zie de website van het instituut.

Enkele omslagen van vertalingen van Tanpınars roman (voor meer voorbeelden, klik hier):

 

 

 

 

 

 

 

Voor een fragment uit de Nederlandse vertaling, klik hier.

Orhan Pamuk is zonder twijfel de bekendste schrijver uit Turkije. Zo bekend dat wel eens vergeten wordt dat de Turkse literatuur niet met hem begint, zelfs niet buiten Turkije. Ook voordat de romans van Pamuk in Nederland verschenen waren er al vertalingen van werk van schrijvers uit Turkije, zoals er ook na zijn succes het nodige is vertaald. In totaal zijn er nu zo’n honderdvijftig titels in het Nederlands beschikbaar – klik hier voor de lijst.

Die honderdvijftig titels zijn verschenen in een tijdsbestek van iets meer dan vijfenzeventig jaar. Dat is niet erg veel, vooral niet als je bedenkt hoe groot de Turkse boekenmarkt is. Op wereldranglijsten die de omvang van nationale boekenmarkten vergelijken zou Turkije inmiddels tot de twintig grootste behoren. Dat er desondanks weinig Turks werk in het Nederlands is terug te vinden komt onder andere doordat Nederlandse uitgevers, net als hun collega’s in veel andere landen, vooral gericht zijn op Engelstalige literatuur. Titels uit Engeland en Amerika, belangrijk of minder belangrijk, dringen makkelijk door tot de Nederlandse boekenmarkt. De kans dat boeken uit Turkije, maar ook uit Roemenië, Polen of Korea, in het Nederlands worden vertaald, is daarentegen klein, hoe goed die boeken ook zijn geschreven.

En tegelijkertijd is dat aantal van ruim honderdvijftig boeken misschien wel meer dan je zou denken, al was het maar omdat veel boeken snel uit het zicht en daarmee uit het geheugen verdwijnen. Dat geldt overigens niet alleen voor titels uit Turkije. Alle boeken, of het nu gaat om vertalingen of om oorspronkelijk Nederlandstalig werk, om literatuur of non-fictie, verhuizen steeds sneller van boekwinkel naar ramsj, van ramsj naar versnipperraar.

Als geheugensteun daarom op deze site een lijst van alles wat er tot nu toe is vertaald. Veel van de titels in het overzicht zijn gewoon in de boekwinkel te koop. Sommige liggen inmiddels in de ramsjboekhandels. Andere zijn op dit moment alleen antiquarisch en in de bibliotheek verkrijgbaar. En straks misschien weer als e-boek.

De lijst vertalingen is een aangepaste en geactualiseerde versie van het overzicht dat mijn mede-redactieleden en ik ongeveer tien jaar geleden in Umut Magazine publiceerden, een uitgave van de stichting Umut Literatuur. Zo’n actualisering was nodig, want juist de laatste jaren is er relatief veel literatuur uit Turkije vertaald. In de lijst zijn alleen publicaties opgenomen die als zelfstandige uitgaven door uitgeverijen zijn gepubliceerd. Losse verhalen, verschenen in bloemlezingen en tijdschriften, staan niet in het overzicht.

Geeft de lijst vertalingen tegelijkertijd ook een goed beeld van wat lezers in Turkije lezen? Daar kunnen we kort over zijn: nee. Bij de keuze om een boek in het Nederlands te laten vertalen laat een uitgever zich in belangrijke mate leiden door de voorkeuren van de Nederlandse lezer (of beter: de inschatting die de uitgever daarvan maakt). Die voorkeuren vallen soms samen met die van de Turkse lezers: enkele auteurs die op dit moment in Turkije veel gelezen worden (Orhan Pamuk, Elif Shafak, Ayşe Kulin) zijn ook in het Nederlands vertaald. Hetzelfde geldt voor een paar klassiekers als de debuutroman van Oğuz Atay en de poëzie van Nâzım Hikmet. Maar veel andere auteurs die even geliefd, controversieel of belangrijk zijn, ontbreken in het Nederlands. En ook als schrijvers wel vertaald zijn, geeft de hoeveelheid of de keuze van titels niet altijd een beeld van hun receptie in Turkije. Zo is er van veel schrijvers slechts één titel in het Nederlands beschikbaar, ook als diezelfde schrijver in Turkije een groot oeuvre heeft opgebouwd. Van Latife Tekin bijvoorbeeld, een schrijfster die tegelijkertijd met Orhan Pamuk debuteerde en lange tijd minstens evenveel succes had, is in het Nederlands tot nu toe slechts één roman vertaald. Van Yaşar Kemal zijn weliswaar relatief veel romans vertaald, maar daarbij gaat het steeds om zijn vroege werk. Geen van zijn latere romans is in het Nederlands beschikbaar, hoeveel lezers die in Turkije ook hebben.

Tenslotte is de lijst van vertalingen evenmin representatief voor de genres die op de Turkse boekenmarkt verschijnen. De in het Nederlands vertaalde boeken zijn, overeenkomstig de voorkeur van de Nederlandse boekenmarkt, voor het overgrote deel romans. De kinderboeken die in de jaren tachtig en negentig zijn vertaald, waren vooral bedoeld voor gebruik in het onderwijs. Ook in Turkije neemt de populariteit van romans de laatste jaren toe, maar dat neemt niet weg dat er ook nog steeds andere genres zijn die zowel bij schrijvers als bij lezers populair zijn. Poëzie bijvoorbeeld. Korte verhalen. Non-fictie boeken over politiek en samenleving. Strips en cartoons. Toch is daar nauwelijks iets van in het Nederlands beschikbaar. Zelfs niet wanneer het gaat om werk van auteurs van wie de romans wél in het Nederlands zijn vertaald zijn: de literaire reportages van Yaşar Kemal, de brieven die Nâzım Hikmet schreef, het filmscenario van Orhan Pamuk – het is er allemaal alleen in het Turks.

De meeste boeken in de lijst werden in het Turks geschreven en zonder omwegen in het Nederlands vertaald. Maar sommige boeken hebben een andere reis achter de rug. Het boek van Dede Korkoet werd op schrift gesteld in een vijftiende-eeuwse variant van het Turks, Mahmut Baksi schreef zijn boeken oorspronkelijk in het Koerdisch, en enkele romans van Elif Shafak verschenen eerst in het Engels. Schrijvers die zich in Europa vestigden – en die in de lijst zijn opgenomen voor zover ze hun banden met de Turkse literaire wereld hebben aangehouden en/of Turkije een voorname rol speelt in hun teksten – schreven (een deel van) hun werk in het Duits, het Zweeds, het Engels. En dan zijn er titels die wel in het Turks werden geschreven maar niet uit het Turks zijn vertaald. Dat geldt vooral boeken die vóór de tweede helft van de tachtiger jaren in Nederland zijn verschenen, toen Turkse teksten soms via hun Engelse of Duitse vertaling in het Nederlands werden vertaald. Dat levert in het colofon soms omschrijvingen op als ‘Vertaald uit het Engels naar de oorspronkelijke Turkse uitgave’, zoals bij de eerste romans van Yaşar Kemal.