Wie aan benauwende conventies en knellende familiebanden wil ontsnappen, wie een ander, een eigen leven wil, trekt naar de stad. Dat is logisch, want een stad is veel te groot om op iedereen te kunnen letten, te divers om te kunnen eisen dat iedereen hetzelfde doet. Voor zulke mensen lonkt de grote stad als een paradijs, een baaierd van mogelijkheden, een oord waar tussen droom en daad veel minder in de weg staat.

C., de hoofdpersoon van De lanterfanter, woont in zo’n grote stad. In welke schrijft Yusuf Atılgan niet, zoals hij het belangrijkste personage ook slechts één letter geeft. Maar de namen van de straten en de wijken waar C. voortdurend doorheen loopt verraden het meteen: Istanbul. In de jaren vijftig van de vorige eeuw, de tijd waarin Atılgans debuut zich afspeelt, was de stad al ruim dertig jaar geen hoofdstad meer en de bevolking minstens vijftien keer kleiner als nu. Toch was Istanbul de grootste stad van het land, een metropool die in rap tempo moderniseerde en door de arbeidsmigratie van het platteland snel groter werd.

Het leven van C. staat in het teken van verzet tegen iedere vorm van conformisme. Verbeten wendt hij zich af van alles wat zweemt naar conventie en gewoonte. Hij heeft geen baan, geen gezin, geen huwelijk, nauwelijks afspraken of verplichtingen. Familie speelt geen rol. Zelfs de namen van de dagen benauwen hem: dwangbuizen zijn het die de dagen al bij voorbaat bepalen. Ongebonden als hij is, besteedt C. het grootste deel van zijn tijd op straat, vooral in het drukst bevolkte, bedrijvigste en meest diverse deel van de stad: de wijken Karaköy, Galata, Beyoğlu – het deel van de stad dat tot voor kort de biotoop was van veel vrijgevochten bohemiens.

C. mag zijn woonplaats dan delen met meer dan een miljoen anderen, de stad is voor hem allesbehalve een vrijhaven. Waar hij ook loopt, steeds wordt zijn aandacht getrokken door de stroom van mensen die door de straten lopen – als mieren, vindt C., even werktuiglijk, even onbewust van hun leven en hun keuzes, allemaal in het gareel. Met hun beroepen, die C. van hun gezicht leest, met hun gezinsleven, hun regels (‘De mensen die bij de halte stonden te wachten staarden hem aan. Een vrouw fronste haar wenkbrauwen. Wie wist er nu níet dat je op straat geacht wordt niet in je eentje hardop te lachen.’) zijn ze voor C. de vleesgeworden conventie. En hun aantal jaagt hem schrik aan. Als een modderstroom dreigt de mensenmassa alles op zijn weg mee te sleuren en in zich op te nemen. Ook C.

Als de stad bij C. vooral angst en machteloze woede wekt, en als weinig hem aan die stad bindt, waarom gaat hij dan niet weg, kun je denken. Atılgan zelf (1921-1989) was na zijn studie in Istanbul met een omweg terug verhuisd naar het dorp van zijn jeugd. De lanterfanter schreef hij op het platteland. C. blijft. Hij gaat weliswaar even de stad uit, voor een zomerverblijf op een van de rustige Prinseneilanden, maar keert vandaar weer halsoverkop naar Istanbul terug. Hij lijkt gevangen in een haat-liefde-verhouding met de stad (iets wat hij trouwens deelt met miljoenen Istanbulers van nu). Zo hevig als C. van die stroom van geesteloze figuren gruwt, zo sterk wordt hij er tegelijkertijd door aangetrokken. Ergens in dat gewemel moet namelijk ook een reddingsboei dobberen: een vrouw, een ware liefde. Alleen in een twee-persoonssamenleving is de buitenwereld met al zijn drukkende verwachtingen buiten te sluiten, vindt C. Maar wat als hij haar misloopt? Of op dezelfde tijd en plaats als zij is en haar toch niet ziet, net de verkeerde kant uitkijkt? Onverdroten banjert C. over straat als ‘een rusteloos door de sociale wildernis rondzwervende weerwolf’, zoals Walter Benjamin dat ooit noemde.

Uit de mensenstroom maakt zich daadwerkelijk een vrouw los die lak lijkt te hebben aan conventies. Een vrouw die geen afscheid neemt met een stijve handdruk maar met een spontane zoen. Sterker nog, er is er meer dan één. Het stelt C. voor een dilemma: ‘Mijn god, wie van de twee nu?’ Hoe te weten wie echt anders is, wie werkelijk de ware liefde? Tenslotte loert er altijd het gevaar dat wat zich aandient als de ware liefde uiteindelijk slechts schijn is, en C. alsnog ten prooi valt aan de mensenstroom waartegen hij zich zo teweerstelt.

Verzet dat zo existentieel is, roept de vraag op naar het motief daarachter: in hoeverre is het onwil in contact te treden met de anderen, in hoeverre onmacht? Komen C.’s verzet tegen de anderen en zijn zoektocht naar ware liefde voort uit een drang naar individuele vrijheid of uit angst? Zijn het de anderen of is hij het zelf? En in hoeverre kun je eigenlijk losstaan van je medemens? Is een liefdesrelatie dan nog mogelijk? Heeft je eigen bestaan dan nog zin?

In Atılgans De lanterfanter is de moderne stad eerst en vooral een plaats die je confronteert met de ander, de ongekende ander. En daardoor met jezelf.

Dit artikel verscheen in Zemzem. Tijdschrift over het Midden-Oosten, Noord-Afrika en islam, jrg. 15, nr. 1 (2019), pp. 21-23.
Foto: De Istanbulse wijk Sirkeci rond 1950.

Bronnen:
Yusuf Atılgan, De lanterfanter (Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2016). Uit het Turks vertaald en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel: Aylak Adam. 1959.

Walter Benjamin, ‘De terugkeer van de flaneur’, Raster 78 (1979). Vertaling: Cyrille Offermans.

Op donderdagavond 5 april 2018 staat boekhandel Roelants in Nijmegen in het teken van het werk van de schrijvers Yusuf Atılgan en Murat Işık.

Yusuf Atılgan (1921 – 1989) maakte in Turkije onuitwisbare indruk met twee romans. Van Atılgans eerste roman, Aylak adam, verscheen in 2016 een Nederlandse vertaling: De lanterfanter. Eind vorig jaar volgde Hotel Moederland, de vertaling van Anayurt Oteli. Tijdens deze avond een feestelijke presentatie van Hotel Moederland en meer over het werk van Yusuf Atılgan en zijn invloed op schrijvers als Orhan Pamuk en Oğuz Atay door onder andere vertaalster Hanneke van der Heijden.

Murat Işık (1977) debuteerde in 2012 met de roman Verloren grond, een epische familiegeschiedenis die begint in Oost-Turkije, eind jaren zestig. Vorig jaar volgde Işıks tweede roman: Wees onzichtbaar. Een Turkse jongen in de Bijlmer weert zich samen met zijn zus en zijn moeder tegen zijn tirannieke vader. Tegelijkertijd is het gezin getuige van de veranderingen in de Bijlmer, die, bedoeld als vooruitstrevend stadsdeel, steeds meer verwordt tot een wijk met criminaliteit en raciale spanningen. Beide romans werden met een literaire prijs bekroond.

Plaats: Boekhandel Roelants (Oude mol), Van Broeckhuysenstraat 34, 6511 PJ  Nijmegen
Datum: 5 april 2018
Aanvang: 19u30
Entree: gratis
Reserveren kan met een mailtje naar roelants@roelants.nl

Klik hier voor de website van Boekhandel Roelants.

Voor een fragment uit Hotel Moederland klik hier; het nawoord bij de roman staat hier.

Na De lanterfanter publiceerde Uitgeverij Jurgen Maas in het najaar van 2017 een tweede roman van Yusuf Atılgan. Hieronder het nawoord dat ik bij deze roman schreef. 

‘Waren anderen per se nodig?’ peinst Zebercet in zijn fauteuil, nadat een politiecommissaris had moeten grinniken bij het horen van zijn ongebruikelijke naam – Zebercet is Turks voor het mineraal olivijn, maar het zijn meestal meisjes die naar een edelsteen worden vernoemd. De commissaris is niet de eerste die om de klerk van Hotel Moederland lacht; de kleine, magere man is in zijn leven al vaak geplaagd en bespot. Daar zal spoedig een einde aan komen. Vlak na zijn overpeinzing sluit Zebercet zich voorgoed op in zijn hotel.

Zebercets verzuchting lijkt een echo uit De lanterfanter, de roman waarmee Yusuf Atılgan (1921-1989) veertien jaar voor Hotel Moederland debuteerde. Want ook het hoofdpersonage in Atılgans eerste roman, C. wordt hij genoemd, heeft weinig op met anderen. De twee mannen, beiden rond de dertig, beiden alleen, hebben trouwens wel meer overeenkomsten. Allebei zien ze maar één uitweg uit hun eenzaamheid: een vrouw met wie ze geestelijk dan wel lichamelijk een zo sterke nabijheid kunnen ervaren dat die de zinloosheid van hun levens tenietdoet. Beiden hebben even het idee zo’n vrouw te hebben gevonden. Maar de aard van hun verwachtingen maakt desillusie onvermijdelijk, en de levens van de beide mannen nemen vervolgens een totaal andere wending.

De romans De lanterfanter (1959) en Hotel Moederland (1973) zouden de belangrijkste werken worden in het kleine oeuvre van Yusuf Atılgan, dat verder nog een bundel korte verhalen en een kinderboek omvat, waardoor eenzaamheid en vervreemding de hoofdthema’s van zijn oeuvre vormen. Een derde roman bleef onvoltooid.

Maar hoezeer Atılgans twee, in Turkije beroemd geworden, personages in hun werdegang ook op elkaar lijken, in andere opzichten zijn ze elkaars tegenpolen. Het lijkt wel of Atılgan de thema’s eenzaamheid en vervreemding vanuit twee volledig tegengestelde situaties heeft benaderd. Lanterfanter C. is een bohemien, die zich voornamelijk in intellectuele en artistieke kringen begeeft. Hij weigert een baan te nemen, eigenlijk verzet hij zich tegen iedere maatschappelijke verwachting. Als zoon uit een welgestelde familie hoeft hij zich over geld geen zorgen te maken. Een groot deel van zijn tijd brengt hij buiten door, slenterend op straat, waar hij in de stroom van passanten zijn ware liefde hoopt te vinden, ondertussen zijn medemensen gadeslaat, en vol zelfvertrouwen hun gewoontes en hun stereotiepe gedrag becommentarieert. Want C. kijkt neer op wie zich wel iets gelegen laat liggen aan conventies, routines en patronen – en dat is in feite iedereen.

Zebercet, die slechts een minimum aan onderwijs heeft gehad, heeft juist niets anders dan zijn werk. Vanaf het moment dat hij de lagere school afrondde, draait hij mee in het hotel waar hij al sinds zijn geboorte woont. Zebercets huis is zijn werkkring, de begrensde wereld van de negen hotelkamers met hun gasten, de werkster, de kat en twee handdoeken zijn universum, waarin hij steeds dezelfde rondjes draait en dat hij slechts verlaat als hij daartoe gedwongen is vanwege een klusje dat buitenshuis moet worden opgeknapt.

Zo gesloten als het hotel, zo gesloten is de klerk die er de leiding heeft. C. uit De lanterfanter leren we kennen uit zijn gesprekken met zijn vrienden en geliefden, uit zijn gedachten en invallen, maar als Zebercet al praat, dan is dat in korte standaardgesprekjes, van zijn gedachten komen we aanvankelijk nauwelijks wat te weten, en zijn gedrag bestaat uit zoveel vaste handelingen en rituelen dat het weinig van zijn innerlijk verraadt. We zien hem door de ogen van anderen, horen hoe ze hem plagen. Hij is iemand op wie wordt neergekeken.

En dan is er nog een contrast, want de twee personages verschillen niet alleen in achtergrond en karakter, maar ook in woonplaats. C.’s leven speelt zich af in een stad, de grootste stad van het land zelfs: Istanbul, al valt die naam nergens in De lanterfanter. De metropool, die in de jaren vijftig bijna twee miljoen inwoners telde, dwingt C. voortdurend zich te verhouden tot de mensenmassa’s die hem op straat omstuwen. De kleine provincieplaats waar Zebercets leven zich afspeelt lijkt juist leeg, een maquette, waar de menselijke figuurtjes die hier en daar op een straathoek of in een winkel staan enkel benadrukken hoe uitgestorven de straten zijn. Ook van het Anatolische stadje waar Zebercet woont en wacht op de vrouw uit Ankara, krijgt de lezer de naam niet te horen, maar de historische informatie in de roman duidt op een plaats in het zuidwesten van Turkije.

Atılgan kende die streek goed, hij bracht er zelf een groot deel van zijn leven door. Hij werd geboren in Manisa, en keerde na een studie in Istanbul, een kortstondige carrière als leraar en een aantal maanden gevangenschap voor vermeende communistische activiteiten, in 1946 naar die provincie terug. Zijn twee romans schreef hij daar, in het dorp van zijn jeugd.

Istanbul, Ankara, Anatolië – zo zag de kaart van Turkije eruit voor de nieuwe machthebbers, de kemalisten die onder aanvoering van de latere Atatürk de restanten van het Osmaanse Rijk hadden omgevormd tot de moderne, seculiere republiek die in 1923 zijn beslag kreeg. En meer dan om de geografische ligging ging het in deze driedeling om de politieke betekenis van die steden en dat gebied.

Istanbul was eerst en vooral de voormalige zetel van de Osmaanse sultans. Voor de kemalisten van het eerste uur stond de stad daarmee symbool voor alles waarvan zij afstand wilden nemen. Zij richtten hun blik juist op Ankara, de kersverse hoofdstad, de etalage van het nieuwe Turkije, gelegen in het hart van Anatolië. Dat Anatolië was in hun ogen een maagdelijk gebied dat wachtte op verlossing: van de westerse imperialistische machten die na de Eerste Wereldoorlog stukken land bezet hielden, van het juk van de Osmaanse sultan, van de ongeletterdheid en achterstelling, van de sociale en economische onrechtvaardigheid. Het was een gebied, kortom, waar misstanden heersten waaraan een eind moest worden gemaakt, dat met ingrepen van boven kon worden veranderd in een beschaving naar westers voorbeeld, dat gekneed kon worden tot een nieuw moederland. De grootscheepse moderniseringsexercitie die van start ging, had dan ook een sterk nationalistische en paternalistische inslag.

De hervormingen die volgden besloegen vele terreinen van het maatschappelijke en persoonlijke leven. Infrastructuur en stedenbouw is één voorbeeld. Door de aanleg van spoorwegen werden steden en stadjes met de hoofdstad verbonden. De steden kregen een modernistische architectuur met brede lanen, parken, theetuinen en bioscopen. Maar voor de jonge kemalistische elite uit de steden – de leraren, artsen, ingenieurs, ambtenaren en militairen die de voorhoede van het beschavingsoffensief vormden – was Anatolië lange tijd vooral ook een vreemd gebied, een regio waar men zich onwennig voelde.

Niet alleen de politieke aandacht, maar ook de literaire verschoof in zekere zin van Istanbul naar Ankara en Anatolië. De vorming van de natiestaat hield schrijvers bezig, zowel de voor- als de tegenstanders, en aan beide zijden was men meer in de gevolgen voor de maatschappij geïnteresseerd dan in die voor het individu. Het laat goed zien hoezeer Yusuf Atılgan met zijn debuut De lanterfanter afweek van de meeste van zijn tijdgenoten. Terwijl zijn collega-auteurs uit de stad over de dorpen schreven, vaak zonder het dorpsleven van nabij te kennen, en de eerste schrijvers die daadwerkelijk in een dorp woonden het bestaande, romantische beeld van het dorpsleven probeerden te nuanceren, werkte Atılgan in het dorp van zijn jeugd aan een roman die zich afspeelde in een stad, Istanbul nota bene. En zijn tegendraadsheid ging nog verder, want in een tijd dat het maatschappelijk leven in het teken stond van economische ontwikkeling en productiviteit, debuteerde hij met een roman over een man die niet van zins is de handen uit de mouwen te steken, die zich verzet tegen het keurslijf van een baan, die ingaat tegen de verwachtingen die het gros van Atılgans landgenoten van het leven koesterde.

Hotel Moederland zou op het eerste gezicht kunnen doorgaan voor een roman die beter past bij het literaire paradigma van zijn tijd. Het verhaal is tenslotte gesitueerd in een klein Anatolisch stadje, ver weg van de nieuwe hoofdstad, maar daar via een moderne spoorlijn mee verbonden. Er zijn brede lanen en bioscopen. En in het hotel logeren twee onderwijzers en een militair. Al die typische elementen uit de kemalistische traditie vervullen echter niet de functie die ze daarin doorgaans hebben. De bioscoop is geen plaats van intellectuele verheffing maar een plek voor seksuele toenadering, de brede lanen in het stadje leiden niet naar een café dansant maar naar een veldje voor hanengevechten, de onderwijzer en de onderwijzeres worden vooral opgevoerd met hun activiteiten op erotisch vlak, de militair, of de man die zich daarvoor uitgeeft, wordt verdacht van moord. En het moederland is niet langer een plek ergens buiten, een vreemd oord ver weg, een streek om te veroveren, maar een hotel waarin geboren, geleefd en gestorven wordt.

Romans die de heersende literaire smaak zo tarten, een geluid laten horen dat zo ongebruikelijk is, worden zelden meteen omarmd. Te weinig engagement, luidde het oordeel van een deel van de recensenten dan ook, te weinig politieke en maatschappelijke actualiteit. En inderdaad, bij Hotel Moederland wordt de krant weliswaar dagelijks bezorgd, maar van wat er buiten de muren gebeurt dringt binnen bijster weinig door. Niet dat er niets te vertellen zou zijn: de gebeurtenissen in 1963, het jaar waarin de roman zich afspeelt, en in de periode kort daarvoor, veranderden de Turkse politiek en de samenleving ingrijpend. Het was nog maar drie jaar geleden dat er een staatsgreep had plaatsgevonden. Militairen hadden de politici van de Democratische Partij, die tien jaar lang aan de macht waren geweest en vooral in de provincie een grote aanhang hadden, afgezet. De premier was geëxecuteerd. Er was een nieuwe grondwet, die meer democratische vrijheden moest beloven, maar ook het leger een directere invloed gaf in de politiek. Er was een nieuwe couppoging. Er was censuur, de media werden aan banden gelegd, kranten bij bosjes verboden. Er was een massale binnenlandse migratie aan de gang, het platteland liep leeg, de steden werden voller. Beroering genoeg, kortom, maar in het hotel waar Zebercet de scepter zwaait kan niets de door klok en kalender bepaalde loop der dingen verstoren, verloopt de dag volgens een ijzeren regelmaat, zitten de sleutels steevast in zijn linkerzak. Totdat daar in dat stadje, diep in Anatolië, een reizigster uit Ankara haar opwachting maakt, een modern uitziende vrouw, alleen, afkomstig uit de nieuwe hoofdstad.

Actualiteit of niet, voor wie de geschiedenis van Turkije kent, is de roman ook anders te lezen dan als een verslag van de neergang van een beschadigd mens alleen. Behalve de geografische situering hebben ook de jaartallen in de roman een betekenis in de familiegeschiedenis van de Keçeci’s, en tegelijkertijd in die van het moderne Turkije. In 1839, als de villa van de familie Keçeci wordt gebouwd, vaardigen de Osmaanse machthebbers in Istanbul het Gülhane-decreet uit. Het is het formele begin van een westers georiënteerde hervormingsperiode. In de loop van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw waaiert de familie Keçeci uiteen, raakt verspreid en verbrokkeld, zoals in dezelfde periode ook het Osmaanse Rijk uiteenvalt. In 1923 wordt de villa op aandringen van Zebercets vader getransformeerd tot een hotel. In datzelfde jaar formeren hervormingsgezinde leiders onder aanvoering van Mustafa Kemal uit het gedecimeerde Osmaanse Rijk de republiek Turkije, en het moment waarop Zebercet sterft valt ten slotte samen met de dag en het uur waarop Atatürk vijfentwintig jaar eerder zijn laatste adem had uitgeblazen: 10 november om vijf over negen ’s ochtends. Het is het tijdstip waarop, tot voor kort, het hele publieke leven in Turkije een minuut lang bevroor om de grondlegger van de republiek te herdenken, het verkeer volledig tot stilstand kwam, de auto’s luid claxonneerden.

Hotel Moederland bevestigde Atılgans positie als buitenstaander in de Turkse literatuur, en niet alleen door zijn inhoud. De vertelvorm van de roman was al even ongewoon. Hoe experimenteel die vorm – ook vergeleken met Atılgans debuut – is, blijkt al meteen uit het eerste hoofdstuk van Hotel Moederland, met zijn opvallende zinsbouw en introductie van personages. De gedachtestroom van Zebercet die in de loop van de roman meer en meer de beschrijvingen binnendringt is een ander voorbeeld, net als Atılgans interpunctie: de tekst wemelt van de (ook in het Turks) doorgaans spaarzaam gebruikte puntkomma’s, terwijl in sommige passages juist elk leesteken en elke hoofdletter ontbreekt. De ongebruikelijke vertelvorm die Atılgan koos, is voor sommige recensenten in Turkije een reden Hotel Moederland een antiroman te noemen.

Die vormexperimenten doen denken aan Het leven in stukken, de debuutroman uit 1971 van Oğuz Atay, een andere buitenstaander, die op zijn beurt onder de indruk was van Atılgans debuut. In 1973, het verschijningsjaar van Hotel Moederland, verscheen overigens ook van Oğuz Atay een tweede roman, waarin eveneens kritisch werd gekeken naar de psychische gevolgen van de omwentelingen in Turkije, van een maatschappij die in een ideologisch keurslijf was geregen.

Voor Atılgan, Atay en enkele andere auteurs was het moederland niet langer een terrein dat men zich eigen moest maken, maar een culturele context waaraan je je niet kon onttrekken. In hun werk onderzoeken ze hoe een individu in die omgeving opgroeit, wat de gevolgen zijn van het nationalisme en paternalisme waarvan die context is doortrokken. Dat brengt hen onvermijdelijk bij de vraag wat er gebeurt met mensen voor wie in dat bestel geen plaats is, of die in dat bestel geen plaats willen. In de Turkse literatuur verschenen naast personages die hun leven gaven voor het nieuwe moederland, personages die zich het leven benamen vanwege dat nieuwe moederland.

Met deze onconventionele en kritische benadering van de psychische gevolgen van een ideologie die een zo dominante positie in de maatschappij had gekregen, behoorde Yusuf Atılgan tot een kleine groep schrijvers die een nieuwe periode in het Turkse literaire proza inluidden. Vooral na de coup van 1980 nam de belangstelling voor het werk van deze auteurs toe. Na jaren van kemalisme en politieke polarisatie, die hun stempel hadden gedrukt op het politieke en persoonlijke leven van burgers, werd de maatschappij met harde hand gedepolitiseerd, werd ieder politiek engagement onmogelijk gemaakt. De ongekend harde staatsgreep had voor velen bittere gevolgen. Een hele generatie van (voornamelijk links georiënteerde) mensen verdween achter de tralies en werd monddood gemaakt. Het maatschappelijke en culturele leven raakte ontwricht. De nieuwe maatschappelijke constellatie die na verloop van tijd ontstond maakte echter ook kritiek op de oude ideologische stromingen los. De mondiale neergang van de grote politieke ideologieën droeg daar sterk aan bij. Tegelijkertijd werd de vraag naar de zin van het leven buiten een allesomvattende ideologie urgent. In die context groeide de aandacht voor het werk van Yusuf Atılgan, bij lezers en bij schrijvers – Orhan Pamuk is van hen de bekendste, hij heeft van zijn bewondering voor Yusuf Atılgan nooit een geheim gemaakt. In 1987 verfilmde regisseur Ömer Kavur Atılgans Hotel Moederland. Ook de film, die onder dezelfde titel verscheen, werd een klassieker. Zebercet en Hotel Moederland zijn in Turkije stevig verankerd in het collectieve geheugen. Met zijn kleine oeuvre heeft Yusuf Atılgan de Turkse literatuur voor altijd veranderd.

Dit nawoord is verschenen in Yusuf Atılgan, Hotel Moederland,  Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2017. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel van de roman: Anayurt Oteli.

De roman De lanterfanter van Yusuf Atılgan was een van de vijf boeken die deze zomer favoriet waren bij boekhandel Hijman / Ongerijmd in Arnhem.

Op donderdag 29 september organiseert de boekhandel daarom een avond over De lanterfanter. Ik vertel over Yusuf Atılgan, over lopen in het Istanbul van de jaren vijftig, en over de grote invloed van Atılgan op het werk van Orhan Pamuk en Oğuz Atay.

Voor meer informatie over de avond, klik hier.

Hiernaast een foto van de etalage die boekhandel Hijman/Ongerijmd voor De lanterfanter inrichtte. De etalage is ontworpen door Marije Sietsma van Arnhemse uitgeverij Loopvis.

Plaats:            Boekhandel Hijman / Ongerijmd, Grote Oord 15, Arnhem
Datum:           29 september 2016
Aanvang:       20u

Gisteren is bij Uitgeverij Jurgen Maas De lanterfanter verschenen. Voor iedereen die niet bij de presentatie kon zijn of meer wil weten over Yusuf Atılgan en zijn roman, hieronder het nawoord dat ik bij De lanterfanter schreef.

Tekst: Hanneke van der Heijden.

De romankunst wordt door bijvoorbeeld Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk opgevat als de kunst om je in een ander te verplaatsen: om je eigen leven te beschrijven als was het dat van een ander, het leven van een ander als dat van jezelf. Dat is een optimistische opvatting, want ze gaat uit van de vooronderstelling dat begrip van de ander, van zijn leven, zijn gedachten en drijfveren, daadwerkelijk mogelijk is.

Zo’n omschrijving laat goed zien hoe ongewoon het is wat Yusuf Atılgan (1921-1989) in zijn debuut ondernam, want als schepper van C. verplaatst Atılgan zich paradoxaal genoeg in een personage dat zich juist niet in anderen wil of kan verplaatsen, in een man die ervan overtuigd is dat het onmogelijk is je in die mate in een ander in te leven. ‘Ze zouden het toch niet begrijpen,’ zegt C. Het is de allerlaatste zin van de roman, C. doet er verder het zwijgen toe.

Het vraagstuk hoe zich tot ‘de ander’ te verhouden is wat C. op zijn lange wandeltochten het meest bezighoudt. En de stad biedt vele gelegenheden voor confrontaties met ‘de ander’. Zich bewegend tussen de drommen mensen op straat, zijn stappen steeds weer herhalend, beziet C. het moderne stadsleven, ondergaat de werking van de anonieme massa’s, wordt gedwongen in het sociale gewoel zijn plaats als individu te bepalen.

De stad waar Atılgans hoofdpersoon doorheen loopt krijgt net als hijzelf geen naam. Maar de wijken wel, en de routes van C. zijn zo realistisch beschreven dat je ze haast kunt na lopen. Het is dan ook niet moeilijk te achterhalen dat De lanterfanter gesitueerd is in het Istanbul van de jaren vijftig. Met zo’n miljoen inwoners was de stad weliswaar vele malen kleiner dan nu, de massale migratie van het Turkse platteland was nog maar net op gang gekomen, maar ook toen al was Istanbul de grootste stad van het land.

Twee personages van andere Turkse auteurs, die ook in het Nederlandse taalgebied bekend zijn, waren C. in zekere zin voorgegaan. ‘De overbodige man’ in het gelijknamige verhaal van Sait Faik Abasıyanık (1945), een bohemien, die niet werkt en zich geen zorgen hoeft te maken over zijn inkomen, loopt voortdurend door de Istanbulse straten. Gekweld door ennui springt hij uiteindelijk in de golven van de Bosporus. In de roman Sereen (1949) van Ahmet Hamdi Tanpınar loopt Mümtaz een etmaal lang door Istanbul, waarbij de stad hem voortdurend herinnert aan het verleden. Tanpınar, die zelf tot de belangrijkste romanciers in Turkije zou behoren, was een van Atılgans docenten toen die begin jaren veertig in Istanbul Turkse filologie studeerde. In een interview noemde Atılgan zijn colleges later een van zijn belangrijkste ervaringen.

In tegenstelling tot Mümtaz komt C. nauwelijks in de historische wijken van de stad, en om het verleden van zijn land is het hem niet te doen. C. verblijft een zomer lang op een van de Prinseneilanden, ten zuiden van de stad, en gaat naar de Europese oever van de Bosporus. Maar hij loopt vooral door de wijken in het Europese deel van Istanbul waar het mondaine leven zich afspeelt en het moderne leven naar westers model volop tot ontwikkeling komt; wijken als Beyoğlu, Taksim, Harbiye. Het stadsbestuur voerde er in de jaren veertig en vijftig grote stedelijke veranderingen door. Op het Taksimplein werd een modern park aangelegd naar Parijs’ voorbeeld, er werd gebouwd aan een groot, modern theater, er kwamen pleinen en brede lanen voorzien van trottoirs voor de wandelaars.

Zelf woonde Atılgan toen hij halverwege de jaren vijftig zijn debuutroman schreef allesbehalve in een grote, moderne stad. Nadat hij midden jaren veertig een aantal maanden in de gevangenis had gezeten omdat hij communistische propaganda
maakte, verhuisde hij terug naar het dorp waar hij een deel van zijn jeugd had doorgebracht: Hacırahmanlı, een klein plaatsje in de provincie Manisa in Zuidwest-Turkije. In eerste instantie bewerkte hij er het land zelf, later besteedde hij het boerenwerk uit. Hij leidde een tamelijk teruggetrokken leven.

De rurale samenleving – driekwart van de bevolking van Turkije woonde op het platteland – begon in de jaren vijftig radicaal te veranderen. In 1950 had de Democratische Partij, die een grote aanhang had onder de bourgeoisie en op het platteland, de verkiezingen gewonnen. Er ging dan ook veel politieke aandacht uit naar maatregelen om de economische situatie van de middenstand en de boeren te verbeteren, bijvoorbeeld door grootschalige landbouwmechanisatie. De gevolgen hiervan waren enorm. Het leidde onder andere tot massale werkloosheid op het platteland en een migratiegolf naar de grote steden.

Ook de literatuur richtte zich op de ontwikkelingen in de dorpen, het leven op het platteland en de problemen van de boerenbevolking. De roman en het korte verhaal dienden vooral om kritiek te leveren op de ingrijpende politieke ontwikkelingen, het sociaal-realisme voerde de boventoon in de literaire wereld. ‘De ander’ in de literatuur was dan ook niet in de eerste plaats een individu van wie de eigen gedachten, verlangens en conflicten op de voorgrond stonden, maar eerder een representant van een bepaalde sociaaleconomische klasse, waarvan de misstanden moesten worden beschreven.

Voor Atılgan ging het, net als voor een klein groepje andere schrijvers die in de jaren vijftig debuteerden, veel meer om existentiële vraagstukken in de verhouding tot de ander. In zijn dagelijks leven waren de anderen tot 1976 vooral de bewoners van Hacırahmanlı. Als een gestudeerd, belezen man woonde hij in een kleine gemeenschap waar men zich voornamelijk bezighield met het verbouwen van katoen, tabak en druiven. Zijn collega’s uit de stad hadden het bij dergelijke situaties graag over de kloof tussen de intellectueel en het volk. Ook Atılgans eerdere veroordeling voor communistische activiteiten onderscheidde hem van zijn dorpsgenoten. Het communisme was in Turkije nog altijd verboden. Wie veroordeeld was moest zich ook nadat hij zijn straf had uitgezeten nog lange tijd wekelijks op het politiebureau melden, werd in de gaten gehouden en liep met zijn aanwezigheid het risico anderen in gevaar te brengen. Omgekeerd waren er de vooroordelen van de dorpsbewoners tegenover communisten, vertelt Halil Şahan, een van Atılgans vrienden en dorpsgenoten, in het voorwoord bij een pas verschenen bundel met brieven die Atılgan aan Şahan schreef. Atılgan klaagt tegen hem zo nu en dan over zijn intellectuele frustraties. De dorpsbewoners hebben het over Atılgans hoekigheid, zijn afkeer van sociaal wenselijk maar niet gemeend gedrag – in hun ogen blijft hij anders. Maar de politieke bewustwording in het dorp groeide onder invloed van Atılgans aanwezigheid volgens Şahan ook.

Terwijl Atılgans collega-auteurs uit de stad over de dorpen schreven, vaak zonder het dorpsleven van nabij te kennen, en de eerste schrijvers die daadwerkelijk in een dorp woonden het bestaande, romantische beeld van het dorpsleven probeerden te nuanceren, werkte Atılgan in het dorp van zijn jeugd aan een roman die zich afspeelde in de grootste stad van het land. Atılgans tegendraadsheid ging nog verder, want in een tijd waarin het maatschappelijke leven in het teken stond van economische ontwikkeling en productiviteit, debuteerde hij met een roman over een man die niet van zins is de handen uit de mouwen te steken, die zich verzet tegen het keurslijf van een baan, die ingaat tegen de verwachtingen die het gros van Atılgans landgenoten van het leven koesterde.

Zo creëerde hij als een van de eersten in de Turkse literatuur een personage dat zich afzet tegen de maatschappij – en in feite ook tegen de lezer, die natuurlijk evenzeer van de maatschappij deel uitmaakt. Na ‘Ze zouden het toch niet begrijpen’ zwijgt net als C. ook de auteur. Atılgan nam daarmee een heel andere positie in ten opzichte van zijn lezers dan de meesten van zijn collega’s. Tot dan toe gaven auteurs in Turkije de lezer vaak raad, ze voedden hem op, wezen hem de weg. Ze konden in hun fictie kritisch zijn over de maatschappij, maar ze keerden zich er niet van af. Atılgan maakte zich dan ook weinig illusies over het succes van zijn romandebuut.

De recensenten waren inderdaad niet onverdeeld enthousiast over De lanterfanter. Sommigen oordeelden dat de roman ‘totaal losstond van de samenleving’. Lezers van hedendaags Nederlandstalig proza klinkt zo’n kwalificatie misschien tamelijk mild in de oren – hier verschijnen tenslotte al decennialang romans waarin sociaal engagement niet per se de boventoon voert – maar in de Turkse literaire wereld van de jaren vijftig gold een gebrek aan engagement als weinig minder dan een doodzonde.

Hoe zwaar dat sociaal engagement wel woog bleek ook tijdens een vergadering die de juryleden van de Yunus Nadiprijs, een belangrijke prijs voor romans, in 1958 belegden. Atılgans debuut was een van de ingezonden manuscripten. Orhan Kemal, auteur van een groot aantal romans waarin sociale misstanden aan de kaak worden gesteld die vooral de armsten in de samenleving treffen, zei tijdens de juryvergadering: ‘Ik heb De lanterfanter gelezen. Ook een heel aardige roman moet ik zeggen… Er schuilt een romanschrijver in die jongen. Hij heeft goed materiaal in handen… Goed uitgewerkt ook… Dat is wel duidelijk… Maar waar gaat die roman over? Wat voor interpretatie geeft hij? […] Als ik het boek eenmaal uit heb, wat voor boodschap heb ik dan meegekregen?’

Ook tot Atılgans verbazing kreeg De lanterfanter uiteindelijk toch de tweede prijs. De toekenning bleef desondanks een compromis: in tegenstelling tot de romans die met de eerste en de derde prijs werden bekroond, romans die aansloten bij de sociaal-realistische traditie, werd Atılgans roman niet als feuilleton in een landelijke krant gepubliceerd. Waarschijnlijk vreesde men dat de ongebruikelijke thematiek en stijl te veel zouden afwijken van de smaak van de krantenlezers. In 1959 verscheen de tekst in druk, maar voorlopig werd De lanterfanter vooral een vreemd boek gevonden. Pas veertien jaar later, vlak nadat Atılgan zijn tweede roman had gepubliceerd, kreeg zijn debuut een tweede druk.

In die kleine kring van lezers en auteurs had Atılgans debuut echter een grote invloed. Oğuz Atay was een van de lezers van het eerste uur. In 1971-1972 publiceerde hij zijn debuut, Tutunamayanlar (in het Nederlands verschenen onder de titel Het leven in stukken), een roman die op vele generaties lezers in Turkije een onuitwisbare indruk zou maken. Een van de eerste exemplaren stuurde hij naar Atılgan. De ‘griplozen’, die het onderwerp van Atays roman zijn, zijn een rechtstreekse reactie op de mensen die in De lanterfanter meewarig worden beschreven: mensen die krampachtig op zoek zijn naar houvast.

Pas in de jaren tachtig kreeg Atılgans debuut, net als Atays Het leven in stukken, een veel groter lezerspubliek. De aanvankelijke reserve die veel lezers voor C. hadden gehad veranderde in vereenzelviging. Atılgans personage werd nu gezien als iemand die zich buiten de hypocriete samenleving wist te plaatsen, een vrije geest. De groeiende aandacht en waardering zijn moeilijk los te zien van de maatschappelijke ontwikkelingen in Turkije. Op 12 september 1980 pleegde het leger een staatsgreep. Het schrikbewind zou in de jaren die volgden het politieke en culturele leven lamleggen. In het geapolitiseerde leven nam materialisme geleidelijk de plaats in van politieke ideologieën. In C.’s verzet tegen het maatschappelijke bestel, tegen de leefwijze en verwachtingen van de kleine burgerij, in zijn gevoel van vervreemding, herkenden Atılgans nieuwe lezers een zielsverwant.

De herwaardering voor Atılgans debuut richtte zich daarmee vooral op de antiburgerlijke, existentiële aspecten van de tekst. Atılgan zelf werd echter niet alleen geïnspireerd door filosofen als Husserl en Sartre, maar ook door Freud. Halil Şahan herinnert zich Atılgans bewondering voor de manier waarop Freud veelzeggende details strategisch in zijn teksten gebruikte. Ook Freuds ideeën vormden Atılgans roman.

Verzet dat zo existentieel is roept de vraag op naar het motief daarachter: in hoeverre is het onwil, in hoeverre onmacht? Komen C.’s verzet tegen de anderen en zijn zoektocht naar ware liefde voort uit een drang naar individuele vrijheid of uit een psychologisch trauma? Zijn het de anderen of is hij het zelf?

Dat De lanterfanter zo’n belangrijke plaats bekleedt in de Turkse literatuur komt niet alleen doordat Atılgan met C. een van de eerste Turkse personages schiep dat zich afzet tegen het maatschappelijke bestel, maar ook doordat hij oog had voor de psychologische factoren die een rol spelen in C.’s verzet. Atılgans aandacht voor de verwevenheid van die twee, de buitenwereld van zijn personage en de binnenwereld, ‘de anderen’ en ‘het ik’, voorkomt dat de roman slechts een lofdicht is op het zwarte schaap, of het verzet tegen de kudde verwordt tot machteloze haat.

Na De lanterfanter en zijn tweede roman, Anayurt Oteli (‘Hotel Moederland’), een beklemmend verhaal dat zich afspeelt in een hotel in een provincieplaats, verhuisde Atılgan opnieuw naar Istanbul, waar hij plannen maakte voor een roman die zich zou afspelen in een dorp: Canistan. Het boek zou uiteindelijk postuum verschijnen. Yusuf Atılgan stierf in 1989, voordat hij zijn derde roman had kunnen voltooien. Met drie korte romans en een bundel verhalen, teksten waarvan de stilistische compactheid en de geladen stijl steevast bijdragen aan het gevoel van benauwing en vervreemding, zorgde Atılgan voor een keerpunt in het Turkse literaire proza. Na zijn dood zou de waardering voor zijn werk alleen maar toenemen.

Nawoord door Hanneke van der Heijden. Verschenen in: Yusuf Atılgan, De lanterfanter. Roman. Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2016. Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel: Aylak Adam. Istanbul, 1959.

Op 19 mei verschijnt De lanterfanter, de Nederlandse vertaling van de roman Aylak Adam.

‘De lanterfanter’ is het debuut van de Turkse schrijver Yusuf Atilgan. Het verscheen in 1959. En het was een heel ongewoon debuut: C., de hoofdpersoon, is een van de eerste tegendraadse figuren in de Turkse literatuur.

C. verzet zich tegen de dagelijkse verplichtingen die het leven van de anderen kenmerken. Hij leeft van een erfenis en verlummelt zijn dagen in de kroegen, trams en straten van Istanbul, op zoek naar het enige dat zijn leven zin kan geven: de ware liefde, die ene onvindbare vrouw. Niets anders geeft hem voldoening, noch de kortstondige romantiek, noch de kunst. Relaties met de mensen om hem heen, die hij grotendeels verafschuwt, doen dat al helemaal niet. Maar kan een mens zonder anderen? En hoe anders is hijzelf?

Tijdens een feestelijke presentatie stellen uitgever Jurgen Maas en vertaler Hanneke van der Heijden het boek voor.
Muzikanten van Het Levantijns Orkest spelen muziek uit de wereld van De lanterfanter: het Istanbul van de jaren vijftig.

Plaats: Podium Mozaiek, Amsterdam
Datum: donderdag 19 mei 2016
Aanvang: vanaf 20u

Toegang is vrij.

Voor een fragment uit de roman, klik hier.

Er zullen niet veel auteurs zijn die twee van hun allereerste korte verhalen onder twee verschillende namen insturen voor een literaire wedstrijd, en voor beide worden bekroond. Het overkwam Atılgan in 1955. Zijn romandebuut, Aylak adam (‘De lanterfanter’), verscheen in 1959. Zijn tweede roman, Anayurt Oteli (‘Hotel Moederland’) volgde in 1973. Atılgan stierf voordat hij zijn derde roman, Canistan, kon voltooien. De korte verhalen die hij tijdens zijn leven in diverse tijdschriften publiceerde, werden in de jaren negentig gebundeld.

Drie dunne romans en een bundel korte verhalen – een oeuvre dat even klein als indrukwekkend is. De beklemming van het maatschappelijk leven, en de worstelingen van het moderne individu met vervreemding, eenzaamheid en liefde staan door Atılgans romans in het Turkse collectieve geheugen gegrift. Zijn ingehouden, sobere stijl maakt de beklemming van stad (Aylak adam), provincieplaats (Anayurt oteli) en dorp (Canistan) nog eens zo drukkend.

Dat leven in stad, provincie en dorp kende Atılgan uit eigen ervaring. Als zoon van een belastingambtenaar groeide hij op in Manisa, een kleine plaats in Zuidwest Turkije. Voor zijn studie Turks verhuisde hij begin jaren veertig naar Istanbul. Vlak na zijn afstuderen, in 1945, werd hij op verdenking van deelname aan communistische activiteiten vastgezet. Toen hij een jaar later werd vrijgelaten, keerde hij terug naar een dorp in de provincie van zijn jeugd. Daar, op het platteland, schreef hij het grootste deel van zijn oeuvre. Zijn afgelegen woonplaats verhinderde niet dat hij een belangrijke plaats innam in het literaire leven. Hij maakte deel uit van ‘de vijftigers’, een literaire stroming die opkwam in de jaren vijftig van de vorige eeuw en een vernieuwende impuls zou geven aan de Turkse literatuur, te beginnen met het korte verhaal. In 1976 verhuisde Atılgan naar Istanbul, waar hij tot zijn dood als adviseur, en nu en dan als vertaler, bij verschillende uitgeverijen betrokken was.

Het in 1955 met de eerste prijs bekroonde ‘Evdeki’ (‘Overgeschoten’) verscheen in Nederlandse vertaling in Moderne Turkse verhalen (Atlas, 2005). De roman Aylak adam werd in het Duits vertaald (Der Müssigganger), Anayurt Oteli in het Frans (Le Hôtel de la Mère Patrie. De Turkse regisseur Ömer Kavur bewerkte die laatste roman in 1987 tot een – succesvolle – film.

Dit artikel verscheen in juni 2011 op Schwob.

Voor een fragment uit De lanterfanter klik hier.