‘De uitzwaaiers zwaaiden, floten, wierpen kushandjes… En de bus liet de bergen, de beken, de steden en de dorpen achter zich.’

Dat schrijft Yavuz Ekinci in ‘Noem me İsmaël’, een kort verhaal uit zijn gelijknamige bundel, verschenen in 2008.

Yavuz Ekinci (1979) groeide op in het grotendeels Koerdische zuidoosten van Turkije. In 2004 debuteerde hij met een verhalenbundel. De twee bundels die daarop volgden werden beide met een belangrijke literaire prijs bekroond. Sinds 2010 schrijft Ekinci romans.

‘Noem me İsmaël’ is de eerste tekst van Ekinci die in het Nederlands werd vertaald. Het verhaal staat in de net uitgekomen aflevering van De Gids, en is hier te lezen.

Uitgelezen verhalen brengt een nieuwe korte verhalenpodcast uit, deze keer over Sait Faik Abasıyanık (1906-1954), bekend om zijn grote inlevingsvermogen en beeldende observaties. De podcast bevat twee verhalen uit de bundel Verhalen uit Istanbul. Kees Hulst leest ‘De huwelijksnacht’, presentator Pieter van Scherpenberg leest ‘Psst!’, en spreekt uitgebreid met Hanneke van der Heijden over de verhalen en het schrijverschap van een van Turkijes beste korte verhalenschrijvers.

De podcast is hier gratis te beluisteren.

Ter gelegenheid van de dag een kort verhaal van Sema Kaygusuz, dat ik in 2013 vertaalde voor het tijdschrift De Gids: Wilde wijnruit. Behalve korte verhalen schreef Kaygusuz (1972) ook romans, een filmscenario, een theatertekst. Ze wordt geprezen om haar observatievermogen, haar beeldende taalgebruik en haar vormexperimenten.

‘[…] Verschroeid stond ze op, ging weer zitten, waar kon ze in die piepkleine badkamer heen? Blij dat ze wanneer ze maar wilde de pijn tot één punt kon reduceren, hief ze ondanks de zeep die in haar ogen kwam haar hoofd op naar haar moeder, ze kneep haar ogen dicht, wilde ze openen, deed het niet. Als een roerloze koppige schildpad blijven zitten, plotseling zwaar en in zichzelf teruggetrokken weerstand bieden aan Gülsüms kwaaie, hoekige bewegingen, het wakkerde de woede in Gülsüms dolle kracht alleen maar aan. […]’

Wilde wijnruit is afkomstig uit de bundel Sandık lekesi (2000).

Klik hier om het hele verhaal te lezen.

Dit voorjaar verscheen bij uitgeverij Podium Verhalen uit Istanbul – een selectie uit de korte verhalen van Sait Faik Abasıyanık. Als voorproefje staat nu op de site een van de mooiste verhalen uit de bundel, Vier plusjes. ‘(…) Goed, het verhaal. Ik stond te wachten op de veerboot. Nee, ik wachtte niet op de veerboot. Ik wilde naar huis, of nee, dat zeg ik niet goed, ik wilde níét naar huis en wachtte tot ik de veerboot had gemist. (…)’

Klik hier om het verhaal te lezen.

Bij de verschijning van Verhalen uit Istanbul, een verzameling van 35 korte verhalen geschreven door een van Turkijes belangrijkste auteurs: Sait Faik Abasıyanık.

Hoe vaak zouden de woorden ‘kijken’, ‘zien’, ‘gadeslaan’ in de verhalen van Sait Faik Abasıyanık voorkomen? Dat vraagt Leylâ Erbil zich af in een essay over het werk van Turkijes beroemdste schrijver van korte verhalen. Zo’n honderdtachtig verhalen liet Sait Faik na toen hij in 1954 stierf, 48 jaar oud. Bijna al die verhalen gaan over Istanbul en de Prinseneilanden. En in bijna al die verhalen wordt gekeken, veel gekeken. Je kunt je afvragen of literatuur mogelijk is zonder te kijken. Waarschijnlijk niet. Maar niet iedere schrijver kijkt naar hetzelfde, ziet dezelfde dingen.

Waar kijkt Sait Faik naar? Niet naar gebouwen, niet naar al die monumenten waar je in Istanbul over struikelt, niet naar de geschiedenis. Sait Faik – zoals hij in Turkije bekend staat – kijkt naar mensen: de mensen die net als hij in Istanbul leven, net als hij in de jaren dertig, veertig, vijftig van de twintigste eeuw. Een roerige tijd, in Turkije en daarbuiten. Maar hoezeer de politieke gebeurtenissen het leven ook kleuren, Sait Faik kijkt niet naar de politici, de economen, de figuren die het voor het zeggen hebben en daarmee ieders blik vangen. Zijn blik zuigt zich juist vast aan de mensen van wie wordt weggekeken.

In een van de verhalen die over de Engelse auteur Bruce Chatwin de ronde doen steekt de schrijver diagonaal een groot plein over, zijn hand voor zich uitgestrekt, voor niets anders oog dan voor iets heel bijzonders dat in zijn handpalm ligt uitgestald: een truffel. Aan die anekdote moest ik vaak denken toen ik Verhalen uit Istanbul vertaalde. Precies zo’n blik heeft Sait Faik, al richt die zich niet op truffels, en ook niet op mensen die truffels eten. Sait Faik kijkt naar een kreeftenvisser die zelf nooit een kreeft heeft geproefd, naar een vrouw die te arm is om haar man te begraven, naar een straatjongen die een liedje zingt voor zijn hond, naar de lelijkste vis van de zee. Naar iedereen die er niet bij hoort, er niet bij wil horen.

Daarbij slaat Sait Faik die mensen, dieren en hun levens niet gade als een afstandelijke reporter, en zijn blik is evenmin meewarig of cynisch. Dat spreekt niet vanzelf: hij was afkomstig uit een gegoede familie. Zijn vader deed zijn best hem het handelsleven in te krijgen, maar zonder succes. Sait Faik koos voor het schrijven. En hij koos partij, maar niet voor de kant waar hij door zijn afkomst toe behoorde.

Er waren meer schrijvers die dat deden, ook in Sait Faiks tijd. Nâzım Hikmet bijvoorbeeld schreef Mensenlandschappen, een soort ‘encyclopedie van beroemdheden’, portretten van ‘arbeiders, boeren en handwerkslieden wier roem nooit doordrong tot buiten de fabrieken, werkplaatsen, dorpen en arbeidersbuurten’. Yaşar Kemal schreef reportages over mensen die uit armoede in grotten wonen of geen andere middelen van bestaan hebben dan smokkel. Maar anders dan zijn tijdgenoten kijkt Sait Faik niet alleen naar de mensen over wie hij schrijft, maar ook naar zijn eigen blik.

Dat onderzoek van zijn eigen blik doet hij bijvoorbeeld in Vier plusjes – wat mij betreft een van de mooiste verhalen uit de bundel. Het verhaal begint met de vraag hoe we op straat bepalen aan wie we de weg vragen: ‘Waarom kiest men al uit die jongeren net ons?’ Het verhaal gaat ook over een fysionomist, over een boot die gemist had moeten worden, over een man met een papiertje met laboratoriumuitslagen en over de reden waarom de verteller zijn schoenen laat poetsen als hem onderweg naar zijn geliefde om een vuurtje wordt gevraagd. Sait Faik houdt net als Bruce Chatwin van details en ongewone, springerige verbanden. Dat maakt zijn verhalen speels, hoe onrechtvaardig de wereld die hij beschrijft vaak ook is.

Het oog van Sait Faik is verbonden met zijn hart, zegt Leylâ Erbil, zelf schrijfster, in haar stuk. ‘Sommige mensen hebben niet alleen een mooi gezicht, mooie ogen, wenkbrauwen, wimpers, schouders en voeten, maar ook een mooie maag, een mooi hart, een mooi middenrif en strottenhoofd,’ schrijft Sait Faik al in 1934, in een van zijn vroegste verhalen. Een schrijver die kijkt met zijn hart, ziet niet alleen de buitenkant, maar ook wat daarachter schuilgaat, van organen tot drijfveren.

Kijken met je hart. Dat klinkt misschien zoetsappig. Of gemakkelijk. Tot je bedenkt hoe vaak er gekeken wordt zonder dat er maar het dunste draadje tussen oog en hart loopt. Kijken met je hart is ook een politieke daad. Het is het allereerste waarmee democratie begint, al wordt dat vaak vergeten.

Sait Faik Abasıyanık, Verhalen uit Istanbul. Amsterdam: Podium, 2014. Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden. Met een nawoord door Murat Isik.

Binnenkort op deze site en op die van boekhandel Athenaeum in Amsterdam meer over het vertalen van de korte verhalen van Sait Faik Abasıyanık.

Literair maandblad De Gids publiceert in zijn novembernummer Wilde wijnruit, een indringend verhaal van de schrijfster Sema Kaygusuz:

‘Te midden van ronddwarrelend roet en in een geur van brandhout trok Canan alles wat ze aan had uit en smeet het in de droogste hoek van de badkamer. Haar huilen was net gestopt. Ze draaide het kraantje van de ketel in de houtkachel open, het borrelende water begon tegen de koperen ketel te tikken. De badkamer mocht er volgestouwd en provisorisch uitzien, altijd rommelig wat je er ook aan deed, het was de enige ruimte waar geen geluid van buiten te horen was en de geluiden van binnen binnen bleven, de plek waar Canan zich het meest op haar gemak voelde.’

Dan komt Canans moeder binnen.

In de vele genres die Sema Kaygusuz (1972) tot nu toe beoefende – ze schreef korte verhalen, romans, een filmscenario – wordt ze steeds geprezen om haar vormexperimenten en haar opvallend beeldende taalgebruik. Ze heeft een scherp oog en een grote betrokkenheid. Kaygusuz, van wie het werk in Turkije en daarbuiten met verschillende prijzen is bekroond, publiceerde recentelijk Karaduygun (‘Zwartgallig’), een vertelling rond de Turkse dichteres Birhan Keskin. Op dit moment werkt de auteur aan haar eerste theaterstuk, Sultan ve Şair (‘De sultan en de dichter’). Het verhaal ‘Wilde wijnruit’ is afkomstig uit de bundel Sandık lekesi (2000).

Het novembernummer van De Gids is vanaf 25 oktober zes weken lang te koop in boekhandels en kiosken.

Voor wie meer van Sema Kaygusuz wil lezen: in 2006 verscheen het korte verhaal ‘Kind van een adder’ in het Turkije-nummer van literair tijdschrift Armada (nr.44). Het verhaal, afkomstig uit dezelfde bundel waarin ook ‘Wilde wijnruit’ verscheen, werd vertaald door Margreet Dorleijn en mij. Een enigszins herziene versie van deze vertaling is nu ook op deze site te lezen, en wel hier.

Ander werk van Sema Kaygusuz is tot nu toe niet in het Nederlands vertaald. Haar beide romans zijn wel in het Frans beschikbaar: La chute des prières en Ce lieu sur ton visage.

(Dit is een rectificatie van een eerder bericht waarin de publicatie abusievelijk voor oktober werd aangekondigd.)

Als er één thema is dat de moderne Turkse schrijvers heeft beziggehouden, dan is het wel de stad (en ‘stad’ staat in dat geval meestal voor Istanbul): de stad als vrijstaat van moderne dromen of als plek waar dromen in rook opgaan, als plek waar je verloren loopt of waar juist alle ogen voortdurend op je gericht zijn, de stad als alles wat een dorp niet is, en de stad als één groot dorp. De titel van de bloemlezing die Sanneke van Hassel en Annelies Verbeke samenstelden lijkt dan ook wel gekozen met de Turkse literatuur in gedachten: Naar de stad.

Maar zoals zo vaak wanneer landen, culturen, literaturen met elkaar vergeleken worden, blijkt ook dit thema niet zo eigen aan de Turkse literatuur als je binnen de grenzen van het land zou kunnen denken. De bundel bevat een groot aantal verhalen uit een groot aantal landen en taalgebieden. Eén daarvan is ‘Het kruispunt’ van de Turkse schrijver Mehmet Zaman Saçlıoğlu, het openingsverhaal van de bundel. De schrijver werd tijdens de presentatie van de bloemlezing in Amsterdam samen met twee collega-auteurs geïnterviewd. De stad is in ieder geval óók een Turks thema.

De roman Tutunamayanlar van Oğuz Atay gold jarenlang als een van de best bewaarde geheimen van de Turkse literatuur. Het meer dan zeshonderd pagina’s tellende debuut van Atay, dat in 1971/1972 werd uitgebracht – noodgedwongen in twee delen, want geen enkele uitgever wilde zo’n dik boek van zo’n onbekende schrijver in één keer uitgeven – betekende een keerpunt, in de moderne Turkse literatuur, maar ook in het leven van veel lezers. Buiten Turkije had al die tijd haast niemand van Atay en zijn boek gehoord. Pas in 2011 verscheen de eerste vertaling van de roman: Het leven in stukken (klik hier voor een fragment). ‘Een boek als een ervaring’ noemde Guus Middag het, ‘een boek waar je in rond blijft dwalen’. En dat is precies hoe veel Turkse lezers de roman lezen.

Binnenkort kunnen ook lezers in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland Atay’s debuut lezen. In een interview met de krant Hürriyet kondigde Recai Hallaç onlangs aan dat hij werkt aan een Duitse vertaling. De nieuwe Berlijnse uitgeverij Binooki, gespecialiseerd in vertalingen van werk van Turkse schrijvers, zou plannen hebben het boek uit te brengen.

Hallaç vertaalde eerder Atay’s boek Korkuyu beklerken: ‘Warten auf die Angst‘, een bundel met acht verhalen die in 1973 werd gepubliceerd. Het was de titel waarmee het onlangs gelauwerde Binooki haar fonds opende.

Wie Atay’s verhalen in het Nederlands wil lezen, moet in zeven gevallen helaas nog wachten. Eén verhaal is al wel gepubliceerd: ‘De verhalenventers van het spoor – een droom’ is te lezen in de bloemlezing Moderne Turkse verhalen.

Een kort citaat uit dat verhaal:

[…] De stationschef noemde ons lachend ‘verhalenambtenaren’. Dat was dan weer het begin van die oeverloze discussie: nee, wij vielen niet onder de status van ambtenaar. Om te beginnen kregen wij stukloon. Aangezien dat loon bovendien werd uitbetaald door de reizigers van de exprestrein, kon het niet gezien worden als een officieel salaris. Jullie zijn kleine verhalenzelfstandigen, zei de stationschef tegen ons. Eigenlijk wilde ik helemaal niet gekwalificeerd worden als ambtenaar of middenstander; kunstenaars, dat waren wij. Wij hoorden een bevoorrechte positie in te nemen. Toch kon je op nachten dat ook de verkopers van karnemelk, appels en broodjes worst wakker waren en we elkaar liepen te verdringen om onze waar bij de reizigers aan te prijzen, moeilijk volhouden dat wij een ‘bevoorrechte positie’ innamen. We schreeuwden even hard als de andere verkopers om onze spullen verkocht te krijgen. De joodse jongen hoorde je natuurlijk nauwelijks, en de jonge vrouw raakte in de verdrukking tussen de voedselverkopers en de uitstappende reizigers op het perron. Bovendien hadden we niet veel te verkopen. Uit de aftandse typemachine van de stationschef kregen we hooguit een of twee afschriften van ieder verhaal. En de laatste doorslagen waren tamelijk vaag; die raakten we nauwelijks kwijt. Als de verhalen niet in één of twee keer tijd verkocht werden, werden ze oud, en dat maakte het nog lastiger om er een klant voor te vinden. We schreven namelijk verhalen over actuele onderwerpen. Zodra we de reizigers verhalen voorhielden die al een of twee dagen lagen, trokken ze een vies gezicht. ‘Dit weten we al. Is er niks nieuws?’ zeiden ze dan en smeten ons onze oudbakken verhalen in het gezicht. De appel- en karnemelkverkopers namen in dat geval meteen onze plaatsen in.’ […]