Dichter Efe Murad (1987) was een van de deelnemers aan Winternachten 2018 in Den Haag. Hij studeerde filosofie aan Princeton en werkt aan een proefschrift in Osmaanse geschiedenis en Arabische filosofie en theologie aan Harvard. Efe Murad publiceerde vijf dichtbundels en vijf vertalingen in het Turks van de Iraanse dichters M. Azad en Fereydoone Moshiri en van de Amerikaanse dichters C.K. Williams, Susan Howe and Lyn Hejinian.

Tijdens Winternachten werkte Efe Murad onder andere mee aan de voorstelling De straten van Istanbul – Verzet en poëzie. De voorstelling is hier terug te kijken.

Winternachten over De straten van Istanbul:

De straten en pleinen van Istanbul waren tijdens de Gezi-opstand van 2013 plekken waar werd geprotesteerd tegen autoritaire politiek en nietsontziende marktwerking. Men probeerde er een aanzet te geven tot verandering in de Turkse politiek.

Hoe kijkt de jonge dichter, essayist en criticus Efe Murad vijf jaar later naar de situatie in zijn land? En hoe ziet de literaire kaart van Istanbul er op dit moment uit? Efe Murad vertelt over de stad, wandelt er doorheen en draagt voor uit zijn werk, waaronder uit het gedicht Kapital Öldürür! (‘Kapitaal doodt!’), dat hij schreef met zijn generatiegenoten Sinan Özdemir en İsmail Aslan en dat een van de meest directe confrontaties met het Turkije van de afgelopen jaren vormt.

Çağlar Köseoğlu kijkt vanuit Nederland naar Istanbul en vergroot zo de kaart. Zijn poëzie vervormt de geschiedenis van de republiek Turkije en de situatie in Nederland tot iets nieuws en laat zien hoe geweld, taal en geografie samenhangen.

Irina Baldini danst in deze korte voorstelling improviserend door de kaart, baant zich een eigen pad door het stratenplan, de wolkenkrabbers en de luxe flatgebouwen van Istanbul en denkt in beweging na over de zoektocht naar open plekken in een stad waar de staat beslag heeft gelegd op de publieke ruimte.”

Lege plek in Kadıköy, Istanbul (foto: Inez Piso)

De tekst die de basis vormt voor de voorstelling is vertaald door Hanneke van der Heijden: Het plezier van lege plekken. De tekst is terug te lezen in het decembernummer van tijdschrift De Gids.

Eind vorig jaar verscheen na zes jaar een nieuwe roman van Orhan Pamuk, Kafamda Bir Tuhaflık. De titel (in het Nederlands: Dat vreemde in mijn hoofd) is ontleend aan een lang episch gedicht van William Wordsworth: The Prelude; or, Growth of a Poet’s Mind. Wordsworth beschrijft daarin zijn leven en zijn ontwikkeling tot dichter:  ‘strangeness in my mind, / A feeling that I was not for that hour, / Nor for that place.’

Ook Pamuks roman beschrijft een leven. Niet dat van een dichter – tenminste niet van een dichter die zijn poëzie op papier zet. Pamuks roman gaat over een straatventer, Mevlut Karataş, en over ‘de poëzie van de vreemde dingen die door zijn hoofd spelen’ wanneer hij in Taksim en andere oude wijken van Istanbul over straat loopt om yoghurt en de winterdrank boza te verkopen. Daarmee doet Mevlut enigszins denken aan Ka, de dichter die in een van Pamuks eerdere romans, Sneeuw, veelvuldig door de straten van de oostelijke stad Kars loopt terwijl hem af en toe een nieuw gedicht invalt.

Maar terwijl Ka is geboren en getogen in Istanbul en afreist naar een stad in de provincie, maakt Mevlut juist een reis andersom. In 1969, hij is dan twaalf, verhuist hij van het Anatolische dorp waar hij zijn jeugd heeft doorgebracht naar Istanbul in de hoop daar een ander bestaan op te bouwen. Het is een reis die miljoenen mensen in Turkije de afgelopen vijftig jaar hebben gemaakt.

‘Tot nu toe heb ik steeds verteld over de mensen die in Istanbul zijn geboren,’ zei Pamuk in een interview bij het verschijnen van zijn roman. ‘Toen ik geboren werd telde de stad een miljoen inwoners. Nu zijn dat er vijftien miljoen. Ik wilde die veertien miljoen beschrijven.’ Maar Pamuk haast zich te benadrukken dat zijn hoofdpersoon niet gezien moet worden als een inwisselbare representant van al die migranten in Istanbul. Pamuk: ‘In slecht geconstrueerde sociale romans zijn het meestal de middenklassen, de mensen met een goede opleiding en een culturele bagage, de rijken die een individu zijn. De anderen zijn op zijn hoogst een aandoenlijk, kleurig detail. […] Waar ik het hardst aan heb gewerkt is het tot uitdrukking brengen van de individualiteit van mijn armoedige hoofdpersoon, ik wilde hem kunnen beschrijven als iemand die ook door dat vreemde in zijn hoofd anders is dan alle anderen, ik wilde hem kunnen beschrijven als Hamlet.’

Hier is een fragment uit de roman te lezen (in het Turks; klikken op ‘Tadımlık’).

De Nederlandse vertaling komt begin 2016 uit bij De Bezige Bij, in een vertaling van Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn.

Een van de opvallendste gebouwen aan de İstiklâl Caddesi, de lange winkelstraat in het centrum van Istanbul, is Narmanlı Han. Vergeleken met de meeste andere oude panden in de straat heeft het een zeer lange en opvallend sobere gevel. De winkelstraat verwerkt per dag zo’n miljoen passanten. Maar wie de ruime binnenplaats van het gebouw oploopt waant zich in een dorp. Weg herrie. In de lente staan er zelfs een paar bomen in bloei.

Het pand, dat dateert uit 1831, diende oorspronkelijk als ambassade van Rusland. In de jaren dertig van de vorige eeuw ging het over in particuliere handen. De nieuwe eigenaars verhuurden sommige woningen later als ateliers en ‘vrijgezellenonderkomens’. Ahmet Hamdi Tanpınar was in de jaren vijftig een van de huurders. Hij schreef er zijn beroemde roman Het klokkengelijkzetinstituut. Een bordje aan de gevel herinnert daaraan.

Maar sinds een paar dagen hangt er aan diezelfde gevel nog een bord: ‘Particulier eigendom’. Inmiddels is er ook een stalen poort geïnstalleerd. De binnenplaats op wandelen kan niet meer.

De actiegroep Beyoğlu Kent Savunması (‘Stadsverdediging Beyoğlu’) protesteerde gisteren tegen de maatregelen, waarmee de binnenplaats wordt afgesloten voor het publiek. De groep vreest dat het pand gebruikt wordt voor speculatie. Projectontwikkelaars zien meer brood in hotels en winkelcentra dan in cultuur. De laatste jaren zijn er al veel bioscopen en boekhandels uit de centrumwijk Beyoğlu verdwenen. De etage waar Oğuz Atay ooit Tutunamayanlar (‘Het leven in stukken’) schreef wordt inmiddels verhuurd aan toeristen. Particulier eigendom of niet, Narmanlı Han moet behouden blijven als cultureel erfgoed, vindt de actiegroep.

Kleine boekhandelaren in het centrum van Istanbul klagen – niet zozeer over landgenoten die geen boeken meer willen lezen, als wel over de almaar hogere huren die ze voor hun panden moeten betalen. De gentrificatie in de wijk Taksim drijft de winkelhuren op, projectontwikkelaars zien meer brood in hotels en grote winkelcentra dan in boekwinkels, en voor cultureel geïnteresseerde klanten wordt Taksim steeds minder aantrekkelijk. Zelfstandige boekhandelaren staat inmiddels het water aan de lippen.

Hoe schrijnend de situatie is blijkt onder andere uit enkele artikelen over boekhandel Librairie de Péra die vorige week in de krant Radikal verschenen. De winkel vestigde zich rond 1920 in een pand aan de zuidkant van de grote winkelstraat İstiklâl Caddesi. De opeenvolgende eigenaren van de zaak organiseren daarnaast al bijna een eeuw lang veilingen van bijzondere boeken. Deze week heeft Librairie de Péra haar deuren moeten sluiten. Een jarenlange rechtszaak tussen de boekhandelaar en de overheid, de eigenaar van het pand, over de huurvoorwaarden en de overdracht van het gebouw werd onlangs in het nadeel van de boekwinkel besloten. Vlak na de gerechtelijke uitspraak werd het pand overgenomen door vier zakenpartners, die het gebouw eerst zullen restaureren en vervolgens commercieel willen exploiteren. De boekhandelaar meent dat de winkelhuur na restauratie een veelvoud van de huidige huur zal bedragen. De laatste jaren hebben meer en meer chique winkels en dure horecagelegenheden zich in het gebied gevestigd. De discussie tussen de boekhandelaar, de overheid en de nieuwe eigenaren duurt nog voort, maar de boekhandelaar heeft in de krant al verklaard geen speelbal te willen zijn in een gevecht dat gedomineerd wordt door commerciële belangen. Alleen als de rechter hem alsnog in het gelijk stelt keert hij naar zijn voormalige winkelruimte terug.

De zaak staat niet op zich. Zo’n honderd meter ten noorden van Librairie de Péra, direct aan de İstiklâl Caddesi, ligt boekhandel Robinson Crusoe 389, gespecialiseerd in kunst, literatuur en sociale wetenschappen. De winkel kampt met financiële problemen, grotendeels het gevolg van de steeds stijgende winkelhuur. ‘Deze wijk was decennialang een van de culturele centra van de stad, met kleine bioscopen, theaters, boekhandels, muziekwinkels, restaurants,’ zegt een van de medewerkers van Robinson in een televisie-interview. ‘Maar nu is het haast één grote openlucht shopping mall met winkels van internationale kledingzaken.’ Ze beschrijft hoe tegelijkertijd de recente ontwikkelingen in Taksim, die begonnen met een terrassenverbod voor de horeca en bouwwerkzaamheden op het plein, waardoor de wijk moeilijk bereikbaar werd, steeds meer mensen naar andere wijken hebben gedreven.

Nog wat noordelijker, in de grootste zijstraat van de İstiklâl, is de situatie niet veel anders. Boekhandel ArkeoPera, gespecialiseerd in archeologie, architectuur en kunstgeschiedenis, heeft behalve een winkel ook een eigen uitgeverij. Daarnaast organiseert de boekhandelaar regelmatig exposities en lezingen in zijn winkel. Maar hoeveel langer hij dat nog kan blijven doen is onduidelijk. De eigenaar van het pand ziet liever een hotel in het gebouw.

In een tweede grote zijstraat, vlakbij het Taksimplein, aan het meest noordelijke einde van de İstiklâl, liggen de boekhandels Pandora, Kelepir Kitap, Bengi en Ana. Alle vier huizen ze in een van de oude, kolossale panden die Taksim kenmerken. Net als de winkel van Librairie de Péra is ook dit pand onlangs in andere handen overgegaan. En net als in het geval van ArkeoPera overweegt ook hier de nieuwe eigenaar het pand tot hotel om te bouwen. Boekhandel en antiquariaat Simurg, die jarenlang de winkelruimte huurde waar nu Bengi en Ana boeken verkopen, zag zich in verband met de stijgende winkelhuur eerder al gedwongen naar een goedkopere wijk te verhuizen. De boekhandelaar huurt nu een winkelruimte op de derde verdieping van een portiekgebouw in Tarlabaşı.

De enige boekwinkels die in Taksim het hoofd nog boven water lijken te houden zijn de winkels die onderdeel zijn van een grote boek- (en muziek)keten, zoals D&R. Of winkels die een flink deel van hun zaak inrichten als restaurant, zoals Ada: tot 2007 een goed gesorteerde boekwinkel met een enorme collectie aan literaire tijdschriften, nu een ‘cafe and bookstore’ die vooral adverteert met de menukaart.

Wie gezien heeft hoe kleine, zelfstandige bioscopen aan de İstiklâl Caddesi de afgelopen jaren het veld hebben moeten ruimen ten gunste van kledingketens en een enkele megabioscoop, maakt zich weinig illusies over het lot van kleine, zelfstandige boekhandels in Taksim. Maar misschien is het tij te keren. Om de financiële perikelen het hoofd te bieden introduceerde Robinson vorige maand de RobKart, een betaalpasachtige kaart op naam waar de klant geld op zet voor toekomstige aankopen. De boekhandel hoopt met deze actie klanten te binden en meer contant geld binnen te krijgen. Verschillende auteurs steunen de boekhandel met signeersessies in de zaak. En misschien dat cultuurminnende Istanbulers zich inmiddels meer bewust zijn van hun invloed als consument. De Robinson-medewerkster is hoopvol gestemd. De ontwikkelingen van de laatste maanden hebben de mensen er ook van doordrongen dat ze moeten opkomen voor de plekken in de stad waar zij waarde aan hechten, besluit ze haar televisie-interview.

Meer en meer kunstenaars en artiesten mengen zich in de publieke debat over de massale betogingen in het Gezi-park in Istanbul en in andere steden in Turkije. Orhan Pamuk is een van hen. Een kort artikel dat hij schreef naar aanleiding van de protesten verscheen afgelopen donderdag in verschillende Turkse kranten. De protesten begonnen toen een groep actievoerders wilde voorkomen dat een aantal bomen in het park op Taksim, in het centrum van Istanbul, gekapt zouden worden en de politie vervolgens ongemeen hard tegen hen optrad.

In het stuk, dat inmiddels ook in de internationale pers is verschenen, beschrijft Pamuk hoe zijn familie in de jaren vijftig postte bij de kastanjeboom voor hun huis in de Istanbulse wijk Nişantaşı om die zo voor kap te behoeden. Die eendrachtige actie zorgde niet alleen voor het behoud van de boom, maar ook voor een herinnering die zijn familie samenbond. Wat die kastanjeboom is voor de familie Pamuk, is het Taksim-plein voor Istanbul, schrijft de auteur: het plein met het park bekleedt een onuitwisbare plaats in het leven van de inwoners van de stad door de herinneringen, zowel persoonlijke als politieke, die ermee verbonden zijn. De grote veranderingen die de regering voor het plein heeft gepland zonder dat de inwoners van Istanbul in de besluitvorming zijn betrokken en de haast om met de kap te beginnen betitelt hij als een grote fout.

Het artikel van Orhan Pamuk is in het Nederlands te lezen in NRC Handelsblad van 8/9 juni. Het stuk is ook digitaal beschikbaar, niet in het Nederlands, wel in onder andere het Duits, het Engels en het Turks.

‘Die Shakespeare, mag ik die meenemen?’ vraagt een jongen van in de twintig enthousiast. Hij komt met moeite boven het aanhoudende geroezemoes uit dat als een wolk tussen de bomen hangt. Sinds enkele dagen heeft het Gezi-park in het centrum van Istanbul behalve een provisorische kliniek en verschillende distributiepunten van eten, babyvoeding en hondenbrokken, ook een bibliotheek. Na de betogingen van vorige week, die begonnen als een kleinschalig protest tegen de kap van bomen in het park en vervolgens mede door het harde politieoptreden uitgroeide tot een massale opstand, is het park nu veranderd in wat nog het meest lijkt op een groot, druk bezocht festivalterrein. De grasvelden zitten vol met pratende jongeren. Vrijwilligers runnen een gratis gaarkeuken. De stromen bezoekers aan het park dragen bij aan een voortdurende aanvoer van maaltijden, fruit, medicijnen en toiletartikelen. Er is een fototentoonstelling ingericht in wat tot vorige week politiebarakken waren. En er worden meer en meer optredens en workshops gehouden, variërend van het samen bedenken van protestleuzen tot discussies over filosofie of stadsontwikkeling.

De boekenhoek is een van de nieuwste onderdelen van de micro-weggeefeconomie in het park. Uitgeverij Yitik Ülke begon met een oproep via twitter om boeken te doneren. Al snel volgde Sel met een oproep aan collega-uitgevers om te helpen bij de organisatie van de boekendonaties. ‘Boeken behoren tot de basisbenodigdheden voor verzet,’ zei de uitgeverij tegen de krant Hürriyet. Sel weet waar ze het over heeft. Het is een van de uitgevers tegen wie door de jaren heen vele rechtszaken zijn aangespannen. Ook vandaag moet uitgever İrfan Sancı voor de rechter verschijnen, ditmaal, opnieuw, voor de publicatie van onder andere een roman van de negentiende-eeuwse Franse auteur Apollinaire. De roman zou obsceen zijn. Een eerdere vrijspraak in de zaak werd onlangs door het hoogste rechtsprekende orgaan van het land verbroken.

Inmiddels stromen in het park op Taksim de boeken binnen. Donaties zijn behalve van uitgevers afkomstig van verenigingen, instellingen, en vooral van bezoekers aan het park, die niet alleen zelfgebakken koekjes aandragen maar ook tassen vol boeken. De paar reguliere boekenkasten die in het gras staan zijn al lang niet meer genoeg om alle ingebrachte boeken uit te stallen. En ook een grotere kast, opgetrokken uit bakstenen en losse planken, puilt uit. Op lage tafels zoals straatverkopers die gebruiken liggen bergen boeken, op een lange strook textiel stapels tijdschriften. Voor wie achterin de haag van belangstellenden staat is het aanbod moeilijk te overzien, maar voor hen prijzen vrijwilligers de romans, politieke studies, handboeken één voor één aan. En voor kinderen is het allerlaagste plankje ingeruimd.

(Meer Nederlandstalige achtergrondinformatie over Erdoğans grootschalige bouwprojecten  en de besluitvorming daaromtrent, een van de aanleidingen voor de protesten in het Gezi-park, is te vinden in de nieuwe aflevering van het tijdschrift 360 – verkrijgbaar van 8 tot 22 juni in boekwinkels en kiosken.)

Op het Taksim-plein in het centrum van Istanbul wordt sinds enkele dagen geprotesteerd. Actievoerders verzetten zich tegen de plannen van de regering Erdoğan om het plein ingrijpend te herinrichten. Die plannen betekenen onder andere dat het huidige Gezi-park moet plaatsmaken voor een nieuw te bouwen kazerne, geënt op de Topçu-kazerne, die daar in 1780 werd neergezet. In 1940 werd de Osmaanse kazerne door de kemalistische stadsbestuurders gesloopt om plaats te maken voor het huidige park. Het park behoort samen met het standbeeld op het plein en de schouwburg, het zogenoemde Atatürk Kültür Merkezi, tot belangrijke symbolen van de republikeinse periode. De nieuwe Topçu-kazerne zou volgens Erdoğans plannen grotendeels worden gebruikt als shopping mall.

Ongemeen hard politieoptreden tegen de betogers leidden vrijdag en zaterdag tot massale betogingen, op Taksim, in andere delen van de stad en in andere Turkse steden. Ook buiten Turkije worden protestbijeenkomsten gehouden. De bijzonder schaarse berichtgeving over de ontwikkelingen voedt het idee dat de regering een grote invloed heeft op de media.

De demonstraties gaan al lang niet meer alleen om het behoud van de bomen in wat een van de schaarse groenvoorzieningen is in de stad. Veel burgers vinden dat het beleid van minister-president Erdoğan leidt tot zeer ingrijpende veranderingen in de stad en het maatschappelijk leven zonder dat er in de besluitvorming ruimte is voor inspraak.

Op een Osmaanse çeşme (een publiek waterpunt) in de wijk Tophane, vlak bij Taksim, liet een betoger tussen de stenen takken en ranken een bekend citaat achter uit het gedicht Davet (‘De oproep’) van Nâzım Hikmet (1901–1963), een van de belangrijkste dichters uit de moderne Turkse poëzie. Na jarenlange gevangenschap voor het maken van communistische propaganda verliet Nâzım Hikmet in 1951 het land. Hetzelfde jaar werd hem zijn Turkse nationaliteit  ontnomen. Hij stierf in Moskou.

[Yaşamak] bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine,
[bu hasret bizim…]

Leven als een boom, één en vrij
en als een bos gebroederlijk,
dat verlangen brandt in ons…

(Meer Nederlandstalige achtergrondinformatie over Erdoğans grootschalige bouwprojecten  en de besluitvorming daaromtrent is te vinden in de nieuwe aflevering van het tijdschrift 360, die donderdag 6 juni verschijnt.)