Als je begint in een nieuwe literatuur, in een taal die je net aan het leren bent, dan blijken die boeken later vaak te zijn omgeven met herinneringen aan het lezen zelf, aan de verovering van de taal, de fascinatie die die oproept. Zo blijft Bir avuç gökyüzü van Çetin Altan voor mij altijd het eerste echte boek dat ik in het Turks heb doorgeworsteld, een roman waar ik me niet meer dan de sfeer en een paar details van herinner omdat ik zo veel met het woordenboek in de weer was. Over Cevdet Bey ve oğulları (De heer Cevdet en zonen), een familiekroniek en het debuut uit 1982 van Orhan Pamuk, hangt voor altijd een triomfantelijke glans, omdat dat het eerste Turkse boek was dat ik gewoon, in het gras kon lezen, zonder maar een grammatica in de buurt. En Tutunamayanlar (Het leven in stukken) een hele tijd daarna, blijft het boek waar ik het eerst en het vaakst hardop om heb zitten lachen. En dat ook afgezien daarvan overdonderend was – dat zoiets kon, in het Turks!

Dat was een prettige verrassing, en een verrassing die net op tijd kwam, want ik was van lieverlee begonnen de hoop op te geven ooit echt gegrepen te worden door de Turkse literatuur. Ik had weliswaar nog maar een heel klein deel gelezen van wat er in het Turks geschreven was, maar de boeken die ik las waren steeds zo ijselijk serieus. Het was kommer en kwel, armoede en ellende, onrecht en verdrukking. Het leven leek wel één tranendal. Maar ook al is het leven een tranendal, dan hoef je niet per se te huilen.

Van Tutunamayanlar en zijn schrijver, Oğuz Atay, hoorde ik voor het eerst toen ik een tijd in Turkije verbleef. Een vriend raadde het een paar keer aan, maar desondanks kon ik me er niet toe zetten het boek te lezen of zelfs maar aan te schaffen, en duurde het nog ruim vijf jaar voor ik aan de roman zou beginnen. Ik had ondertussen een tijd in Turkije gewerkt. Een van de laatste dagen voor ik naar Nederland zou verhuizen, kocht ik in de winkel van zijn uitgever de boeken van Atay: twee lijvige romans, een bundel korte verhalen, een biografie van een docent aan de technische universiteit waar ook Atay had gestudeerd, een toneelstuk, een dagboek en een half afgemaakte vertelling. Dat hele oeuvre was in een bestek van een kleine tien jaar tot stand gebracht. Tutunamayanlar, Atays debuut, verscheen in 1971. In 1977 stierf hij, drieënveertig jaar oud.

De plot van Tutunamayanlar (wat zoiets betekent als ‘de griplozen’) laat zich in een paar zinnen samenvatten: Turgut Özben leest in de krant dat Selim Işık, een vriend die hij min of meer uit het oog is verloren, zelfmoord heeft gepleegd, en besluit een poging te doen de toedracht te achterhalen. Wat voor iemand was Selim eigenlijk? Turgut gaat op bezoek bij Selims vrienden en zijn vriendin, en krijgt via hen een lang gedicht dat hij ooit heeft geschreven, zijn dagboeken, zijn teksten voor een encyclopedie. Uiteindelijk verdwijnt ook Turgut. Aan de hand van die tocht, de levens van Selim, Turgut en hun omgeving, wordt een beeld geschetst van het maatschappelijke klimaat in Turkije, van de stichting van de republiek tot aan de jaren zeventig: het bekrompen leven van de middenklasse, opgesmukt met willekeurig uit het Westen overgenomen elementen, de wereld van de kringen die zich met kunst bezighouden, hun botsing met het maatschappelijk leven, hun reflectie op het bestaan.

Maar wat voor beeld! Het staketsel wordt opgevuld met een enorme vracht verhalen in verhalen, details en woordgrappen, met wat de schrijver maar meegemaakt, gedacht, gedroomd, gelezen of verzonnen heeft. Atay verliest zich in taal en in eindeloos vertellen. Dat vertellen tot je erbij neervalt, met sterke verhalen en fantastische verbanden hoort bij Turkije, maar zoals Atay dat in Tutunamayanlar doet, was ik het vreemd genoeg nog niet in boeken tegengekomen. Een kermis lijkt het, een achtbaan, een spookhuis waar je in belandt. Of iets als toen ik ooit op een miezerige dag aan een van de grijze verkeersaders in Istanbul waar de auto’s overheen razen een deur openschoof, en daar, nog geen tien meter verder, je kon ze zo aanraken, stond een beetje verloren een hele vloot gondels waarmee de sultans ooit over de Bosporus hadden gevaren. Zo’n ongedachte wereld, zo’n duizelingwekkend verschiet opende zich toen de kaft eenmaal was gelicht.

Waarom was het zo overdonderend? In de allereerste plaats natuurlijk door de humor. In de Turkse romans die ik tot dan toe gelezen had leek er nooit eens een lachje af te kunnen, en de personages wisten akelig vaak precies wat hun te doen stond, maar hier… De roman wemelde van de ironie, de zwarte humor, de bijtende spot. Atay leeft zich uit in woordgrappen, steekt met heel veel de draak en ziet in van alles een spel. Van grote ideologieën die het leven richting geven, hun een maatschappelijke taak te vervullen geeft, is voor de personages dan ook geen sprake. Het boek is juist doortrokken van verzet, van kritiek op de burgerlijke verwachtingen en grote ideologieën met dito taken.

Dat zal ook zijn wat veel nieuwe lezers van nu aantrekt. Hoewel Atay in de jaren zeventig eindeloos heeft moeten leuren om zijn werk uitgegeven te krijgen, heeft het boek nu een cultstatus. Het ligt bij bijna ieder stalletje met roofdrukken. De ‘tutunamayan’, iemand die er niet in slaagt houvast te vinden in het maatschappelijk bestel, die er de brui aangeeft, is een begrip. Afgelopen december, toen er bij de dertigste sterfdag van Oğuz Atay een symposium werd gewijd aan de schrijver en zijn werk, was de belangstelling overweldigend. Academisch en alternatief Istanbul had zich verzameld, de collegezaal puilde uit, zelfs op de trappen was geen plaats meer. Er waren veel studenten, en onder hen opvallend veel Oğuz Atay-lookalikes met vergelijkbare wilde haardossen of iets recalcitrants aan hun kleren. De laatste spreekster van het programma merkte in haar dankwoord aan het publiek op dat de Oğuz Atay-fan over het algemeen een jaloerse lezer is, die zijn idool het liefst voor zichzelf houdt (in tegenstelling trouwens met wat Atay zelf gehoopt had, want vriend en vijand zijn het erover eens dat hij tijdens zijn leven heel graag zo veel bijval had gehad). Het is waar dat veel lezers zich ‘hun’ Atay toeëigenen. En dat komt, heb ik het idee, niet alleen omdat je zoiets bijzonders het liefst als je eigen ontdekking wilt zien, maar ook omdat de geest van recalcitrantie, het er koppig niet bij willen horen een bij uitstek individuele aangelegenheid is. Je kunt je van een kudde af willen scheiden, maar dat kan niet met de hele kudde tegelijkertijd.

Zo’n ronddolende zonderling, die maar niet kan aarden in het maatschappelijk systeem, of die zich uit principe of uit onmacht van alles heeft afgekeerd, oefent op Turken een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Je komt het type overal tegen: in videoclips, waar de artiest eenzaam dwalend over de steppe zijn lied in de wind uitstort. In kroegen, waar mannen zich in hun eentje laten vollopen – niet in een donker hoekje, weggedoken achter een bloempot of met een gesloten blik voor zich uit starend, maar pontificaal, midden in de zaak, in het volle licht. Hoe die fascinatie ook ontstaan mag zijn, hij heeft in ieder geval voor kudde en zwart schaap een aantrekkelijke kant. Voor het schaap dat niet wil deugen is dat het genot vernederd te worden, of jezelf te vernederen, zoals Orhan Pamuk dat noemt in zijn bundel beschouwingen De andere kleuren: ‘Wanneer we onszelf woedend voorhouden wat voor waardeloze ellendeling we zijn, alsof we onszelf dat met alle geweld willen inprenten, dan weten we dat we in één keer verlost zijn van die hele morele last om te zijn zoals iedereen, van die verstikkende zorg om ons aan wetten en regels te houden, van de verplichting onze tanden op elkaar te zetten om maar op iedereen te lijken.’ De kudde op zijn beurt geniet van de zonderling omdat die alle schapen laat voelen hoe genoeglijk hun saamhorigheid is – zoals Dickens beweerd schijnt te hebben dat het kerstmaal extra goed smaakt als er van tijd tot een bedelaar kleumend langs het raam loopt.

Maar het is niet alleen het boek zelf dat zijn impact bepaalt. Het is ook de lezer. Met mooie boeken is het, net als met verliefdheid of eten, ook een kwestie van timing. Het juiste moment verleent een kandidaat extra glans. Er kan nog zo’n heerlijke maaltijd worden aangedragen, als je net gegeten hebt is iedere hap er een te veel. Toen ik eindelijk Tutunamayanlar opensloeg was ik net terug van een lang verblijf in Turkije, en recht uit het buitenland zag Nederland eruit als een woud van woonwinkels, instellingen vol middenkader, afspraken van weken vooruit. Wat dat betreft viel de roman van Atay in vruchtbare aarde. Tegelijk ging er een wereld van alternatieve muziek open, daar was mijn woonplaats in Turkije van verstoken geweest. Tutunamayanlar was Einstürzende Neubauten op papier; de hele wereld leek wel mee te dreunen met de voetstappen van Selim Işık.

Nu, bijna tien jaar later, blijkt dat Oğuz Atay op allerlei manieren verbonden is met andere schrijvers met wie ik ook te maken heb gekregen: toen Atay begin jaren zeventig nog nauwelijks bekend was en ergens in Istanbul een lezing gaf, zat op een van de achterste rijen een student die diep onder de indruk was van zijn werk: Orhan Pamuk. Atay zelf blijkt kort voor zijn dood plannen gemaakt te hebben voor een boek over de familie Uşaklıgil, en een van de vooraanstaandste figuren uit dat geslacht is Halid Ziya, de auteur van Verboden liefde, de roman die mijn collega Margreet Dorleijn en ik net vertaald hebben. De eerste aan wie Atay het manuscript van Tutunamayanlar liet lezen, was Vüs’at O. Bener, het gedrukte boek stuurde hij naar Yusuf Atılgan – schrijvers van wie ik heel graag ooit iets zou willen vertalen.

Als achteraf blijkt dat al die bijzondere auteurs (want daar zijn er, ook in de Turkse literatuur, veel meer van dan ik aanvankelijk had gedacht) met elkaar in verband staan, en ook nog met jou als lezer, dan neemt het effect van het geliefde boek alleen maar toe. In ieder geval in je herinnering.

In De andere kleuren beschrijft Orhan Pamuk voor een aantal boeken die hem na aan het hart liggen precies wat voor indruk elke nieuwe lezing van hetzelfde boek op hem heeft gemaakt. Over twee maanden beginnen mijn collega en ik aan de vertaling van Tutunamayanlar. Maar wat het minstens zo spannend maakt als het vertalen zelf, is de indruk die het boek nu zal maken, de kans dat er een heel ander boek op tafel zal blijken te liggen dan in mijn geheugen.

Verschenen in: Armada. Tijdschrift voor wereldliteratuur, jrg. 14, nr. 50 (maart 2008), pp.  88-92.

Wie Istanbul. Herinneringen en de stad van Orhan Pamuk heeft gelezen, kent het werk van Ara Güler. Pamuk, geboren in 1952, vertelt in zijn boek over zijn jeugd en over de stad waar hij geboren werd: het Istanbul zoals hij dat sinds de jaren vijftig heeft zien veranderen, en het Istanbul zoals dat door anderen van binnen en van buiten is gezien.

Tophane, Istanbul, 1958 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Pamuks boek is geïllustreerd met tientallen foto’s in zwartwit – voor een groot deel werk van Ara Güler, een fotograaf die net als Pamuk het grootste deel van zijn leven in Istanbul doorbracht. ‘Het oog van Istanbul’ zoals de fotojournalist wel genoemd wordt.

Ara Güler (1928-2018) werd in 1958 werd de eerste Midden-Oosten fotocorrespondent van Time Life. Later trad hij toe tot Magnum Photos, hij werkte voor tijdschriften als Paris Match en The Sunday Times, en kreeg opdrachten voor reportages uit Turkije, uit het Midden-Oosten en Azië. Het resulteerde in een indrukwekkend oeuvre, van foto’s gemaakt op straat, van landschappen en van portretten – want voor Güler was het uiteindelijk de mens die centraal stond.

Dat is ook te zien op de foto’s waar hij het allerbekendst mee werd, de zwartwitfoto’s die hij in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw maakte in zijn geboortestad: vissers die huiswaarts keren, die hun houten sloepen een nieuwe verflaag geven, die een portie vis verkopen, straatvegers, neergeploft op een drempel, doorgroefde mannen in een koffiehuis, huisvrouwen die even uit het raam hangen, een jongen in een bries die geverfd textiel te drogen hangt – mensen met een hard bestaan, in een decor dat getuigt van heel andere tijden.

Zoals Orhan Pamuk schreef: ‘Dezelfde aandacht die de tekenaar Hoca Ali Rıza eind negentiende, begin twintigste eeuw aan de dag legde, niet voor het imponerende silhouet van Istanbul, dat in eerste instantie de aandacht van toeris­ten trekt, of voor het lichtspel tussen de moskeeën en het water, maar voor de straten in de stad die niet verwesterd waren of waar het stre­ven naar modernisering halverwege was gestrand, zien we ook in de foto’s van Ara Güler. Hij beeldt in zijn zwartwitfoto’s Istanbul af als een plaats waar ondanks de inspanningen voor verwestersing het traditionele leven gewoon doorgaat, waar oud en nieuw zich verenigen met de muziek van een zekere slijtage, armoede en bescheidenheid, en waar de aanblik van de stad net als de gezichten van de mensen uiter­mate weemoedig is; het is vooral de bijzondere textuur die in de jaren vijftig en zestig zichtbaar werd toen de luister van het verleden sleets begon te raken en de toonbeelden van Osmaanse verwestersing, de banken, bedrijvenpassages en overheidsgebouwen, steeds verder af­bladderden, die Ara Güler met een zeer poëtische sensitiviteit heeft vastgelegd.’ (uit: Istanbul. Herinneringen en de stad)

De berg Ararat, 1965 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Gülers foto’s werden zo iconisch en zo geliefd, dat toen de fotograaf een jaar of vijftien geleden in het centrum van Istanbul een café-restaurant opende, de papieren placemats met daarop zijn bekende Istanbulfoto’s door de eters zorgvuldig voor kruimels werden behoed, en netjes opgerold in hun tassen de zaak verlieten.

In 2018 werd er in Istanbul een klein museum geopend, gewijd aan het werk van Güler.

Maar Gülers werk is nu ook in Nederland te zien: onder de titel ‘Ara Güler. A play of light and shadow’ exposeert fotomuseum Foam in Amsterdam tot 9 november foto’s van Ara Güler. De expositie laat een selectie zien uit Gülers enorme oeuvre, van zijn iconische werk als fotojournalist tot zijn experimentele werk.

Plaats: Foam, Amsterdam
Duur expositie: 23 juni – 8 november 2023

Foto op de voorpagina: 
Scheepswerf Galata, Istanbul, 1962 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Ben je benieuwd hoe het is om een Turkse literaire tekst in het Nederlands te vertalen?

Op zaterdag 23 september 2023 geef ik een workshop voor beginnende literair vertalers. Voorafgaand aan de workshop maken de deelnemers een vertaling van enkele fragmenten uit een kort verhaal van een moderne Turkse auteur. Aan de hand van de vertalingen en met behulp van oefeningen bespreken we tijdens de workshop allerlei aspecten van literair vertalen.

De bespreking van de fragmenten blijft niet beperkt tot een behandeling van losse woorden of zinnen. We kijken ook naar de verbanden tussen zinnen, naar de opbouw van een alinea, naar de plaats van een alinea in de tekst, het vertelperspectief, het effect van de tekst op de lezer. En we gaan in op algemenere vragen, zoals:

• Wat te doen met ‘couleur locale’-achtige elementen, zoals namen van gerechten of kledingstukken?
• Wat spreekt er voor en tegen voetnoten en verklarende woordenlijsten?
• Waarom kunnen eigennamen lastig zijn bij het vertalen van Turkse literaire teksten?
• Waar moet je op letten bij het vertalen van dialogen?
• Wat te doen als een grammaticale constructie in beide talen voorkomt, maar niet in beide talen dezelfde frequentie en/of distributie heeft?
• Hoe is de inhoud van een tekst georganiseerd?

Plaats: MasterTolken, Zaandam
Data: zaterdag 23 september 2023
Tijd: 10.00-17.00u

Voor beëdigde tolken en vertalers: voor de cursus zijn 10 PE-punten beschikbaar.

Voor meer informatie en aanmelding, klik hier.

Wie aan benauwende conventies en knellende familiebanden wil ontsnappen, wie een ander, een eigen leven wil, trekt naar de stad. Dat is logisch, want een stad is veel te groot om op iedereen te kunnen letten, te divers om te kunnen eisen dat iedereen hetzelfde doet. Voor zulke mensen lonkt de grote stad als een paradijs, een baaierd van mogelijkheden, een oord waar tussen droom en daad veel minder in de weg staat.

C., de hoofdpersoon van De lanterfanter, woont in zo’n grote stad. In welke schrijft Yusuf Atılgan niet, zoals hij het belangrijkste personage ook slechts één letter geeft. Maar de namen van de straten en de wijken waar C. voortdurend doorheen loopt verraden het meteen: Istanbul. In de jaren vijftig van de vorige eeuw, de tijd waarin Atılgans debuut zich afspeelt, was de stad al ruim dertig jaar geen hoofdstad meer en de bevolking minstens vijftien keer kleiner als nu. Toch was Istanbul de grootste stad van het land, een metropool die in rap tempo moderniseerde en door de arbeidsmigratie van het platteland snel groter werd.

Het leven van C. staat in het teken van verzet tegen iedere vorm van conformisme. Verbeten wendt hij zich af van alles wat zweemt naar conventie en gewoonte. Hij heeft geen baan, geen gezin, geen huwelijk, nauwelijks afspraken of verplichtingen. Familie speelt geen rol. Zelfs de namen van de dagen benauwen hem: dwangbuizen zijn het die de dagen al bij voorbaat bepalen. Ongebonden als hij is, besteedt C. het grootste deel van zijn tijd op straat, vooral in het drukst bevolkte, bedrijvigste en meest diverse deel van de stad: de wijken Karaköy, Galata, Beyoğlu – het deel van de stad dat tot voor kort de biotoop was van veel vrijgevochten bohemiens.

C. mag zijn woonplaats dan delen met meer dan een miljoen anderen, de stad is voor hem allesbehalve een vrijhaven. Waar hij ook loopt, steeds wordt zijn aandacht getrokken door de stroom van mensen die door de straten lopen – als mieren, vindt C., even werktuiglijk, even onbewust van hun leven en hun keuzes, allemaal in het gareel. Met hun beroepen, die C. van hun gezicht leest, met hun gezinsleven, hun regels (‘De mensen die bij de halte stonden te wachten staarden hem aan. Een vrouw fronste haar wenkbrauwen. Wie wist er nu níet dat je op straat geacht wordt niet in je eentje hardop te lachen.’) zijn ze voor C. de vleesgeworden conventie. En hun aantal jaagt hem schrik aan. Als een modderstroom dreigt de mensenmassa alles op zijn weg mee te sleuren en in zich op te nemen. Ook C.

Als de stad bij C. vooral angst en machteloze woede wekt, en als weinig hem aan die stad bindt, waarom gaat hij dan niet weg, kun je denken. Atılgan zelf (1921-1989) was na zijn studie in Istanbul met een omweg terug verhuisd naar het dorp van zijn jeugd. De lanterfanter schreef hij op het platteland. C. blijft. Hij gaat weliswaar even de stad uit, voor een zomerverblijf op een van de rustige Prinseneilanden, maar keert vandaar weer halsoverkop naar Istanbul terug. Hij lijkt gevangen in een haat-liefde-verhouding met de stad (iets wat hij trouwens deelt met miljoenen Istanbulers van nu). Zo hevig als C. van die stroom van geesteloze figuren gruwt, zo sterk wordt hij er tegelijkertijd door aangetrokken. Ergens in dat gewemel moet namelijk ook een reddingsboei dobberen: een vrouw, een ware liefde. Alleen in een twee-persoonssamenleving is de buitenwereld met al zijn drukkende verwachtingen buiten te sluiten, vindt C. Maar wat als hij haar misloopt? Of op dezelfde tijd en plaats als zij is en haar toch niet ziet, net de verkeerde kant uitkijkt? Onverdroten banjert C. over straat als ‘een rusteloos door de sociale wildernis rondzwervende weerwolf’, zoals Walter Benjamin dat ooit noemde.

Uit de mensenstroom maakt zich daadwerkelijk een vrouw los die lak lijkt te hebben aan conventies. Een vrouw die geen afscheid neemt met een stijve handdruk maar met een spontane zoen. Sterker nog, er is er meer dan één. Het stelt C. voor een dilemma: ‘Mijn god, wie van de twee nu?’ Hoe te weten wie echt anders is, wie werkelijk de ware liefde? Tenslotte loert er altijd het gevaar dat wat zich aandient als de ware liefde uiteindelijk slechts schijn is, en C. alsnog ten prooi valt aan de mensenstroom waartegen hij zich zo teweerstelt.

Verzet dat zo existentieel is, roept de vraag op naar het motief daarachter: in hoeverre is het onwil in contact te treden met de anderen, in hoeverre onmacht? Komen C.’s verzet tegen de anderen en zijn zoektocht naar ware liefde voort uit een drang naar individuele vrijheid of uit angst? Zijn het de anderen of is hij het zelf? En in hoeverre kun je eigenlijk losstaan van je medemens? Is een liefdesrelatie dan nog mogelijk? Heeft je eigen bestaan dan nog zin?

In Atılgans De lanterfanter is de moderne stad eerst en vooral een plaats die je confronteert met de ander, de ongekende ander. En daardoor met jezelf.

Dit artikel verscheen in Zemzem. Tijdschrift over het Midden-Oosten, Noord-Afrika en islam, jrg. 15, nr. 1 (2019), pp. 21-23.
Foto: De Istanbulse wijk Sirkeci rond 1950.

Bronnen:
Yusuf Atılgan, De lanterfanter (Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2016). Uit het Turks vertaald en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel: Aylak Adam. 1959.

Walter Benjamin, ‘De terugkeer van de flaneur’, Raster 78 (1979). Vertaling: Cyrille Offermans.

‘De uitzwaaiers zwaaiden, floten, wierpen kushandjes… En de bus liet de bergen, de beken, de steden en de dorpen achter zich.’

Dat schrijft Yavuz Ekinci in ‘Noem me İsmaël’, een kort verhaal uit zijn gelijknamige bundel, verschenen in 2008.

Yavuz Ekinci (1979) groeide op in het grotendeels Koerdische zuidoosten van Turkije. In 2004 debuteerde hij met een verhalenbundel. De twee bundels die daarop volgden werden beide met een belangrijke literaire prijs bekroond. Sinds 2010 schrijft Ekinci romans.

‘Noem me İsmaël’ is de eerste tekst van Ekinci die in het Nederlands werd vertaald. Het verhaal staat in de net uitgekomen aflevering van De Gids, en is hier te lezen.

Nagieb Mahfoez in een café, 1968. (Bron: Wikimedia Commons)

Voor Counterpoint / Contrepoint, een tweetalig tijdschrift over literair vertalen, interviewde ik mijn collega Djûke Poppinga, de Nederlandse vertaalster van een groot aantal Arabische romans, zoals De Midaksteeg van Nagieb Mahfoez, Allah 99 van Hassan Blasim en De automobielclub van Caïro van Alaa al Aswani.

Djûke Poppinga vertelt hoe haar liefde voor het Arabisch begon, en hoe ze de wereld van de Arabische literatuur betrad – hoe ze bijvoorbeeld ergens in de jaren tachtig met tientallen anderen op een Nijlboot aan een lange tafel plaatsnam en iedere tien minuten een stoel opschoof totdat ze uiteindelijk naast Nagieb Mahfoez zat. Maar hoewel er in de literatuur uit de Arabische wereld veel valt te ontdekken, zijn de keuzes van Nederlandse uitgevers vaak allesbehalve avontuurlijk. ‘Een ratjetoe van titels die eerder in het Engels vertaald zijn.’ Een keuze die bestaande vooroordelen bovendien in de hand werkt. Het gevolg: ‘Grote delen van de Arabische boekenwereld blijven voor lezers in Nederland en Vlaanderen onzichtbaar.’

Het interview staat in aflevering 9 van Counterpoint / Contrepoint.

Klik hier voor de Engelse versie van het interview, en klik hier voor het interview in het Frans.

(Foto: Nagieb Mahfoez in een café, 1968. Bron: Wikimedia Commons)

In februari werden Turkije en Syrië getroffen door een afgrijselijke aardbeving. De ramp is inmiddels van de voorpagina’s verdwenen, maar de nood is nog steeds hoog.

De Nieuwe Boekhandel in Amsterdam heeft daarom een benefietactie op touw gezet. Ruim een maand lang verkoopt de boekhandel vertaalde literatuur uit Syrië en Turkije, boeken die belangeloos ter beschikking zijn gesteld. De opbrengst uit de verkoop gaat naar organisaties die hulp verlenen aan de slachtoffers van de aardbeving.

De actie loopt van zaterdag 27 mei tot en met vrijdag 30 juni 2023.

Adres van De Nieuwe Boekhandel:
Bos en Lommerweg 227
1055 DT  AMSTERDAM

Voor meer informatie over de actie, klik hier.

De acht schrijvers

Orhan Pamuk, Elif Shafak, Sema Kaygusuz, Maureen Freely, Ghayath Almadhoun, Laila Lalami, Bachtyar Ali, Nick Glastonbury en vele andere Turkse, Koerdische en Arabische schrijvers en vertalers lezen op donderdag 9 maart voor.

De bijeenkomst, georganiseerd door Words without Borders, is getiteld: ‘Words for Relief’. Het doel van de online bijeenkomst is om geld in te zamelen voor hulporganisaties en solidariteit te tonen met de slachtoffers van de aardbevingen die afgelopen februari plaatsvonden in Turkije en Syrië.

Wie wil kan bij de aanmelding geld doneren aan lokale hulporganisaties.

Om meer informatie te lezen of je aan te melden, klik hier.

Plaats:           online (Zoom)
Tijd:               19 – 20.30u (Nederlandse tijd)

Soms besluit een uitgever een boek in de ramsj te doen: het boek bevalt, maar de plaats op de plank wordt te duur. Hieronder vier titels die dat lot is overkomen. De boeken – nieuwe exemplaren – zijn met grote korting bij mij te koop. Verzending is gratis bij adressen op fietsafstand. Voor bestellingen of informatie, stuur een mailtje naar: literatuuruitturkije@gmail.com 

Halid Ziya Uşaklıgil – Verboden liefde
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2008. 447 pp. Hardcover.
Oorspronkelijke titel: Aşk-ı Memnû, 1901. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden

‘Verboden liefde is voor de Turkse lezer wat Madame Bovary is voor de Fransen, Anna Karenina voor de Russen, en Effi Briest voor de Duitsers.’ – Orhan Pamuk.

‘een verbluffende roman’ – Ger Groot in NRC

Klik hier voor een fragment uit de roman.

Ahmet Hamdi Tanpınar – Sereen
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2013. 528 pp.
Oorspronkelijke titel: Huzur, 1949. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden

‘Sereen is dan ook veel meer dan een van de indrukwekkendste liefdesgeschiedenissen uit de wereldliteratuur […]. Het is ook méér dan een liefdesverklaring aan de Bosporus, of aan Istanbul als geheel.’ – Ger Groot in NRC

‘Lezend in de roman Sereen van de Turkse schrijver Ahmet Hamdi Tanpınar vroeg ik me met groeiende verwondering af: hoe is het mogelijk dat we hier nooit van gehoord hebben!’ – Alle Lansu in Trouw

Klik hier voor een fragment uit de roman.

Adalet Ağaoğlu – Gaan liggen om te sterven
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2019. 456 pp.
Oorspronkelijke titel: Ölmeye yatmak, 1973. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden

‘… lijkt het werk van Adalet Ağaoğlu op wat Orhan Pamuk enkele generaties later voor de meer bemiddelde klassen zou doen.’
Klik hier voor een artikel over het bijzondere werk en leven van Adalet Ağaoğlu (eerder verschenen in De Groene Amsterdammer) en hier om een fragment uit de roman te lezen.

Fokke Gerritsen & Hanneke van der Heijden (red.) – Standplaats Istanbul. Lange lijnen in de cultuurgeschiedenis van Turkije
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2018. 320 pp., voorzien van een groot aantal kleurenfoto’s

In 2018 vierde het Nederlands Instituut in Turkije zijn zestigjarig bestaan. Ter gelegenheid daarvan verscheen deze rijk geïllustreerde bundel met zesentwintig populair-wetenschappelijke artikelen. De bundel bestrijkt een breed scala aan culturele en historische onderwerpen: van de oorsprong van de landbouw tot het cultureel erfgoed in de oude Istanbulse volkswijk Tophane, van Byzantijnse paleizen en Osmaanse vrouwenbewegingen tot Turkse televisieseries.

Uit het voorwoord:
‘In boekpublicaties over Turkije zijn culturele onderwerpen al jaren onderbelicht. De aandacht voor Turkije richt zich bijna exclusief op de politieke actualiteit. Maar we doen een land te kort als we het alleen via zijn politieke actualiteit willen begrijpen. Het is niet toevallig dat Nederlanders en Vlamingen die Turkije bezoeken vaak verbaasd zijn: de Turkse samenleving blijkt veelvormiger en dynamischer dan men denkt op grond van pers en publicaties alleen.’

Klik hier voor meer informatie.

‘Toen ik begon met Turks werd ik gegrepen door het vreemde, door het ongewone. Maar het leren van een taal vraagt tijd. Ondertussen reisde ik door Turkije, woonde en werkte er, leerde mensen kennen, leefde er. Hoe langer ik me bezighield met die taal, hoe meer het ongewone gewoon werd. Tegelijkertijd bleek dat voor mij zo vertrouwde Nederlands soms allerlei ongewone aspecten te hebben. Het is zoals die ene keer dat er in een Istanbuls museum een expositie werd gehouden van Nederlandse schilders uit de zeventiende eeuw. Talloze malen had ik in Nederland de portretten van kooplieden, staalmeesters, lakenhandelaren gezien, en nooit had ik me over hun uiterlijk verbaasd. Maar daar, aan die Turkse muren hadden hun blozende wangen, hun glanzende kousen, hun hoofden als op een dienblad rustend op hun ronde witte kragen opeens iets heel exotisch.

Voor schrijvers als Orhan Pamuk is literatuur de kunst om je eigen leven te beschrijven als was het dat van een ander, en het leven van een ander als dat van jezelf. Het schrijven van literatuur is met andere woorden het bekende zien in het leven van een ander, en het vreemde, ongewone in dat van jezelf. Of nog anders gezegd: het is als van binnenuit naar andermans leven kijken, en van buitenaf naar je eigen. Wat geldt voor de schrijver, geldt ook voor de binnenlandse lezer, die zich al lezend in de personages verplaatst en ondertussen zichzelf beziet.

En voor de vertaler van literatuur, die de wereld van de roman in een andere taal laat bestaan?’

Eenmaal per jaar wordt de Martinus Nijhoff Vertaalprijs uitgereikt aan een vertaler die literair werk in het Nederlands vertaalt. Dit jaar ging de prijs naar Margreet Dorleijn en mij, voor de romans en korte verhalen die we samen uit het Turks vertaalden: romans van Orhan Pamuk, van Oğuz Atay, Elif Shafak, en Halid Ziya Uşaklıgil. En voor de bundel Moderne Turkse verhalen.

Het bovenstaande fragment komt uit mijn dankwoord bij de uitreiking.

Om het hele dankwoord van Hanneke te lezen, klik hier.
Het dankwoord van Margreet is hier te lezen.
En voor het juryrapport, klik hier.