Wie Istanbul. Herinneringen en de stad van Orhan Pamuk heeft gelezen, kent het werk van Ara Güler. Pamuk, geboren in 1952, vertelt in zijn boek over zijn jeugd en over de stad waar hij geboren werd: het Istanbul zoals hij dat sinds de jaren vijftig heeft zien veranderen, en het Istanbul zoals dat door anderen van binnen en van buiten is gezien.

Tophane, Istanbul, 1958 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Pamuks boek is geïllustreerd met tientallen foto’s in zwartwit – voor een groot deel werk van Ara Güler, een fotograaf die net als Pamuk het grootste deel van zijn leven in Istanbul doorbracht. ‘Het oog van Istanbul’ zoals de fotojournalist wel genoemd wordt.

Ara Güler (1928-2018) werd in 1958 werd de eerste Midden-Oosten fotocorrespondent van Time Life. Later trad hij toe tot Magnum Photos, hij werkte voor tijdschriften als Paris Match en The Sunday Times, en kreeg opdrachten voor reportages uit Turkije, uit het Midden-Oosten en Azië. Het resulteerde in een indrukwekkend oeuvre, van foto’s gemaakt op straat, van landschappen en van portretten – want voor Güler was het uiteindelijk de mens die centraal stond.

Dat is ook te zien op de foto’s waar hij het allerbekendst mee werd, de zwartwitfoto’s die hij in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw maakte in zijn geboortestad: vissers die huiswaarts keren, die hun houten sloepen een nieuwe verflaag geven, die een portie vis verkopen, straatvegers, neergeploft op een drempel, doorgroefde mannen in een koffiehuis, huisvrouwen die even uit het raam hangen, een jongen in een bries die geverfd textiel te drogen hangt – mensen met een hard bestaan, in een decor dat getuigt van heel andere tijden.

Zoals Orhan Pamuk schreef: ‘Dezelfde aandacht die de tekenaar Hoca Ali Rıza eind negentiende, begin twintigste eeuw aan de dag legde, niet voor het imponerende silhouet van Istanbul, dat in eerste instantie de aandacht van toeris­ten trekt, of voor het lichtspel tussen de moskeeën en het water, maar voor de straten in de stad die niet verwesterd waren of waar het stre­ven naar modernisering halverwege was gestrand, zien we ook in de foto’s van Ara Güler. Hij beeldt in zijn zwartwitfoto’s Istanbul af als een plaats waar ondanks de inspanningen voor verwestersing het traditionele leven gewoon doorgaat, waar oud en nieuw zich verenigen met de muziek van een zekere slijtage, armoede en bescheidenheid, en waar de aanblik van de stad net als de gezichten van de mensen uiter­mate weemoedig is; het is vooral de bijzondere textuur die in de jaren vijftig en zestig zichtbaar werd toen de luister van het verleden sleets begon te raken en de toonbeelden van Osmaanse verwestersing, de banken, bedrijvenpassages en overheidsgebouwen, steeds verder af­bladderden, die Ara Güler met een zeer poëtische sensitiviteit heeft vastgelegd.’ (uit: Istanbul. Herinneringen en de stad)

De berg Ararat, 1965 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Gülers foto’s werden zo iconisch en zo geliefd, dat toen de fotograaf een jaar of vijftien geleden in het centrum van Istanbul een café-restaurant opende, de papieren placemats met daarop zijn bekende Istanbulfoto’s door de eters zorgvuldig voor kruimels werden behoed, en netjes opgerold in hun tassen de zaak verlieten.

In 2018 werd er in Istanbul een klein museum geopend, gewijd aan het werk van Güler.

Maar Gülers werk is nu ook in Nederland te zien: onder de titel ‘Ara Güler. A play of light and shadow’ exposeert fotomuseum Foam in Amsterdam tot 9 november foto’s van Ara Güler. De expositie laat een selectie zien uit Gülers enorme oeuvre, van zijn iconische werk als fotojournalist tot zijn experimentele werk.

Plaats: Foam, Amsterdam
Duur expositie: 23 juni – 8 november 2023

Foto op de voorpagina: 
Scheepswerf Galata, Istanbul, 1962 © Ara Güler / Ara Güler Museum.

Wie aan benauwende conventies en knellende familiebanden wil ontsnappen, wie een ander, een eigen leven wil, trekt naar de stad. Dat is logisch, want een stad is veel te groot om op iedereen te kunnen letten, te divers om te kunnen eisen dat iedereen hetzelfde doet. Voor zulke mensen lonkt de grote stad als een paradijs, een baaierd van mogelijkheden, een oord waar tussen droom en daad veel minder in de weg staat.

C., de hoofdpersoon van De lanterfanter, woont in zo’n grote stad. In welke schrijft Yusuf Atılgan niet, zoals hij het belangrijkste personage ook slechts één letter geeft. Maar de namen van de straten en de wijken waar C. voortdurend doorheen loopt verraden het meteen: Istanbul. In de jaren vijftig van de vorige eeuw, de tijd waarin Atılgans debuut zich afspeelt, was de stad al ruim dertig jaar geen hoofdstad meer en de bevolking minstens vijftien keer kleiner als nu. Toch was Istanbul de grootste stad van het land, een metropool die in rap tempo moderniseerde en door de arbeidsmigratie van het platteland snel groter werd.

Het leven van C. staat in het teken van verzet tegen iedere vorm van conformisme. Verbeten wendt hij zich af van alles wat zweemt naar conventie en gewoonte. Hij heeft geen baan, geen gezin, geen huwelijk, nauwelijks afspraken of verplichtingen. Familie speelt geen rol. Zelfs de namen van de dagen benauwen hem: dwangbuizen zijn het die de dagen al bij voorbaat bepalen. Ongebonden als hij is, besteedt C. het grootste deel van zijn tijd op straat, vooral in het drukst bevolkte, bedrijvigste en meest diverse deel van de stad: de wijken Karaköy, Galata, Beyoğlu – het deel van de stad dat tot voor kort de biotoop was van veel vrijgevochten bohemiens.

C. mag zijn woonplaats dan delen met meer dan een miljoen anderen, de stad is voor hem allesbehalve een vrijhaven. Waar hij ook loopt, steeds wordt zijn aandacht getrokken door de stroom van mensen die door de straten lopen – als mieren, vindt C., even werktuiglijk, even onbewust van hun leven en hun keuzes, allemaal in het gareel. Met hun beroepen, die C. van hun gezicht leest, met hun gezinsleven, hun regels (‘De mensen die bij de halte stonden te wachten staarden hem aan. Een vrouw fronste haar wenkbrauwen. Wie wist er nu níet dat je op straat geacht wordt niet in je eentje hardop te lachen.’) zijn ze voor C. de vleesgeworden conventie. En hun aantal jaagt hem schrik aan. Als een modderstroom dreigt de mensenmassa alles op zijn weg mee te sleuren en in zich op te nemen. Ook C.

Als de stad bij C. vooral angst en machteloze woede wekt, en als weinig hem aan die stad bindt, waarom gaat hij dan niet weg, kun je denken. Atılgan zelf (1921-1989) was na zijn studie in Istanbul met een omweg terug verhuisd naar het dorp van zijn jeugd. De lanterfanter schreef hij op het platteland. C. blijft. Hij gaat weliswaar even de stad uit, voor een zomerverblijf op een van de rustige Prinseneilanden, maar keert vandaar weer halsoverkop naar Istanbul terug. Hij lijkt gevangen in een haat-liefde-verhouding met de stad (iets wat hij trouwens deelt met miljoenen Istanbulers van nu). Zo hevig als C. van die stroom van geesteloze figuren gruwt, zo sterk wordt hij er tegelijkertijd door aangetrokken. Ergens in dat gewemel moet namelijk ook een reddingsboei dobberen: een vrouw, een ware liefde. Alleen in een twee-persoonssamenleving is de buitenwereld met al zijn drukkende verwachtingen buiten te sluiten, vindt C. Maar wat als hij haar misloopt? Of op dezelfde tijd en plaats als zij is en haar toch niet ziet, net de verkeerde kant uitkijkt? Onverdroten banjert C. over straat als ‘een rusteloos door de sociale wildernis rondzwervende weerwolf’, zoals Walter Benjamin dat ooit noemde.

Uit de mensenstroom maakt zich daadwerkelijk een vrouw los die lak lijkt te hebben aan conventies. Een vrouw die geen afscheid neemt met een stijve handdruk maar met een spontane zoen. Sterker nog, er is er meer dan één. Het stelt C. voor een dilemma: ‘Mijn god, wie van de twee nu?’ Hoe te weten wie echt anders is, wie werkelijk de ware liefde? Tenslotte loert er altijd het gevaar dat wat zich aandient als de ware liefde uiteindelijk slechts schijn is, en C. alsnog ten prooi valt aan de mensenstroom waartegen hij zich zo teweerstelt.

Verzet dat zo existentieel is, roept de vraag op naar het motief daarachter: in hoeverre is het onwil in contact te treden met de anderen, in hoeverre onmacht? Komen C.’s verzet tegen de anderen en zijn zoektocht naar ware liefde voort uit een drang naar individuele vrijheid of uit angst? Zijn het de anderen of is hij het zelf? En in hoeverre kun je eigenlijk losstaan van je medemens? Is een liefdesrelatie dan nog mogelijk? Heeft je eigen bestaan dan nog zin?

In Atılgans De lanterfanter is de moderne stad eerst en vooral een plaats die je confronteert met de ander, de ongekende ander. En daardoor met jezelf.

Dit artikel verscheen in Zemzem. Tijdschrift over het Midden-Oosten, Noord-Afrika en islam, jrg. 15, nr. 1 (2019), pp. 21-23.
Foto: De Istanbulse wijk Sirkeci rond 1950.

Bronnen:
Yusuf Atılgan, De lanterfanter (Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2016). Uit het Turks vertaald en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel: Aylak Adam. 1959.

Walter Benjamin, ‘De terugkeer van de flaneur’, Raster 78 (1979). Vertaling: Cyrille Offermans.

Soms besluit een uitgever een boek in de ramsj te doen: het boek bevalt, maar de plaats op de plank wordt te duur. Hieronder vier titels die dat lot is overkomen. De boeken – nieuwe exemplaren – zijn met grote korting bij mij te koop. Verzending is gratis bij adressen op fietsafstand. Voor bestellingen of informatie, stuur een mailtje naar: literatuuruitturkije@gmail.com 

Halid Ziya Uşaklıgil – Verboden liefde
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2008. 447 pp. Hardcover.
Oorspronkelijke titel: Aşk-ı Memnû, 1901. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden

‘Verboden liefde is voor de Turkse lezer wat Madame Bovary is voor de Fransen, Anna Karenina voor de Russen, en Effi Briest voor de Duitsers.’ – Orhan Pamuk.

‘een verbluffende roman’ – Ger Groot in NRC

Klik hier voor een fragment uit de roman.

Ahmet Hamdi Tanpınar – Sereen
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2013. 528 pp.
Oorspronkelijke titel: Huzur, 1949. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden

‘Sereen is dan ook veel meer dan een van de indrukwekkendste liefdesgeschiedenissen uit de wereldliteratuur […]. Het is ook méér dan een liefdesverklaring aan de Bosporus, of aan Istanbul als geheel.’ – Ger Groot in NRC

‘Lezend in de roman Sereen van de Turkse schrijver Ahmet Hamdi Tanpınar vroeg ik me met groeiende verwondering af: hoe is het mogelijk dat we hier nooit van gehoord hebben!’ – Alle Lansu in Trouw

Klik hier voor een fragment uit de roman.

Adalet Ağaoğlu – Gaan liggen om te sterven
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2019. 456 pp.
Oorspronkelijke titel: Ölmeye yatmak, 1973. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden

‘… lijkt het werk van Adalet Ağaoğlu op wat Orhan Pamuk enkele generaties later voor de meer bemiddelde klassen zou doen.’
Klik hier voor een artikel over het bijzondere werk en leven van Adalet Ağaoğlu (eerder verschenen in De Groene Amsterdammer) en hier om een fragment uit de roman te lezen.

Fokke Gerritsen & Hanneke van der Heijden (red.) – Standplaats Istanbul. Lange lijnen in de cultuurgeschiedenis van Turkije
Prijs: € 7,50 (excl. verzendkosten)
Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2018. 320 pp., voorzien van een groot aantal kleurenfoto’s

In 2018 vierde het Nederlands Instituut in Turkije zijn zestigjarig bestaan. Ter gelegenheid daarvan verscheen deze rijk geïllustreerde bundel met zesentwintig populair-wetenschappelijke artikelen. De bundel bestrijkt een breed scala aan culturele en historische onderwerpen: van de oorsprong van de landbouw tot het cultureel erfgoed in de oude Istanbulse volkswijk Tophane, van Byzantijnse paleizen en Osmaanse vrouwenbewegingen tot Turkse televisieseries.

Uit het voorwoord:
‘In boekpublicaties over Turkije zijn culturele onderwerpen al jaren onderbelicht. De aandacht voor Turkije richt zich bijna exclusief op de politieke actualiteit. Maar we doen een land te kort als we het alleen via zijn politieke actualiteit willen begrijpen. Het is niet toevallig dat Nederlanders en Vlamingen die Turkije bezoeken vaak verbaasd zijn: de Turkse samenleving blijkt veelvormiger en dynamischer dan men denkt op grond van pers en publicaties alleen.’

Klik hier voor meer informatie.

Na De lanterfanter publiceerde Uitgeverij Jurgen Maas in het najaar van 2017 een tweede roman van Yusuf Atılgan. Hieronder het nawoord dat ik bij deze roman schreef. 

‘Waren anderen per se nodig?’ peinst Zebercet in zijn fauteuil, nadat een politiecommissaris had moeten grinniken bij het horen van zijn ongebruikelijke naam – Zebercet is Turks voor het mineraal olivijn, maar het zijn meestal meisjes die naar een edelsteen worden vernoemd. De commissaris is niet de eerste die om de klerk van Hotel Moederland lacht; de kleine, magere man is in zijn leven al vaak geplaagd en bespot. Daar zal spoedig een einde aan komen. Vlak na zijn overpeinzing sluit Zebercet zich voorgoed op in zijn hotel.

Zebercets verzuchting lijkt een echo uit De lanterfanter, de roman waarmee Yusuf Atılgan (1921-1989) veertien jaar voor Hotel Moederland debuteerde. Want ook het hoofdpersonage in Atılgans eerste roman, C. wordt hij genoemd, heeft weinig op met anderen. De twee mannen, beiden rond de dertig, beiden alleen, hebben trouwens wel meer overeenkomsten. Allebei zien ze maar één uitweg uit hun eenzaamheid: een vrouw met wie ze geestelijk dan wel lichamelijk een zo sterke nabijheid kunnen ervaren dat die de zinloosheid van hun levens tenietdoet. Beiden hebben even het idee zo’n vrouw te hebben gevonden. Maar de aard van hun verwachtingen maakt desillusie onvermijdelijk, en de levens van de beide mannen nemen vervolgens een totaal andere wending.

De romans De lanterfanter (1959) en Hotel Moederland (1973) zouden de belangrijkste werken worden in het kleine oeuvre van Yusuf Atılgan, dat verder nog een bundel korte verhalen en een kinderboek omvat, waardoor eenzaamheid en vervreemding de hoofdthema’s van zijn oeuvre vormen. Een derde roman bleef onvoltooid.

Maar hoezeer Atılgans twee, in Turkije beroemd geworden, personages in hun werdegang ook op elkaar lijken, in andere opzichten zijn ze elkaars tegenpolen. Het lijkt wel of Atılgan de thema’s eenzaamheid en vervreemding vanuit twee volledig tegengestelde situaties heeft benaderd. Lanterfanter C. is een bohemien, die zich voornamelijk in intellectuele en artistieke kringen begeeft. Hij weigert een baan te nemen, eigenlijk verzet hij zich tegen iedere maatschappelijke verwachting. Als zoon uit een welgestelde familie hoeft hij zich over geld geen zorgen te maken. Een groot deel van zijn tijd brengt hij buiten door, slenterend op straat, waar hij in de stroom van passanten zijn ware liefde hoopt te vinden, ondertussen zijn medemensen gadeslaat, en vol zelfvertrouwen hun gewoontes en hun stereotiepe gedrag becommentarieert. Want C. kijkt neer op wie zich wel iets gelegen laat liggen aan conventies, routines en patronen – en dat is in feite iedereen.

Zebercet, die slechts een minimum aan onderwijs heeft gehad, heeft juist niets anders dan zijn werk. Vanaf het moment dat hij de lagere school afrondde, draait hij mee in het hotel waar hij al sinds zijn geboorte woont. Zebercets huis is zijn werkkring, de begrensde wereld van de negen hotelkamers met hun gasten, de werkster, de kat en twee handdoeken zijn universum, waarin hij steeds dezelfde rondjes draait en dat hij slechts verlaat als hij daartoe gedwongen is vanwege een klusje dat buitenshuis moet worden opgeknapt.

Zo gesloten als het hotel, zo gesloten is de klerk die er de leiding heeft. C. uit De lanterfanter leren we kennen uit zijn gesprekken met zijn vrienden en geliefden, uit zijn gedachten en invallen, maar als Zebercet al praat, dan is dat in korte standaardgesprekjes, van zijn gedachten komen we aanvankelijk nauwelijks wat te weten, en zijn gedrag bestaat uit zoveel vaste handelingen en rituelen dat het weinig van zijn innerlijk verraadt. We zien hem door de ogen van anderen, horen hoe ze hem plagen. Hij is iemand op wie wordt neergekeken.

En dan is er nog een contrast, want de twee personages verschillen niet alleen in achtergrond en karakter, maar ook in woonplaats. C.’s leven speelt zich af in een stad, de grootste stad van het land zelfs: Istanbul, al valt die naam nergens in De lanterfanter. De metropool, die in de jaren vijftig bijna twee miljoen inwoners telde, dwingt C. voortdurend zich te verhouden tot de mensenmassa’s die hem op straat omstuwen. De kleine provincieplaats waar Zebercets leven zich afspeelt lijkt juist leeg, een maquette, waar de menselijke figuurtjes die hier en daar op een straathoek of in een winkel staan enkel benadrukken hoe uitgestorven de straten zijn. Ook van het Anatolische stadje waar Zebercet woont en wacht op de vrouw uit Ankara, krijgt de lezer de naam niet te horen, maar de historische informatie in de roman duidt op een plaats in het zuidwesten van Turkije.

Atılgan kende die streek goed, hij bracht er zelf een groot deel van zijn leven door. Hij werd geboren in Manisa, en keerde na een studie in Istanbul, een kortstondige carrière als leraar en een aantal maanden gevangenschap voor vermeende communistische activiteiten, in 1946 naar die provincie terug. Zijn twee romans schreef hij daar, in het dorp van zijn jeugd.

Istanbul, Ankara, Anatolië – zo zag de kaart van Turkije eruit voor de nieuwe machthebbers, de kemalisten die onder aanvoering van de latere Atatürk de restanten van het Osmaanse Rijk hadden omgevormd tot de moderne, seculiere republiek die in 1923 zijn beslag kreeg. En meer dan om de geografische ligging ging het in deze driedeling om de politieke betekenis van die steden en dat gebied.

Istanbul was eerst en vooral de voormalige zetel van de Osmaanse sultans. Voor de kemalisten van het eerste uur stond de stad daarmee symbool voor alles waarvan zij afstand wilden nemen. Zij richtten hun blik juist op Ankara, de kersverse hoofdstad, de etalage van het nieuwe Turkije, gelegen in het hart van Anatolië. Dat Anatolië was in hun ogen een maagdelijk gebied dat wachtte op verlossing: van de westerse imperialistische machten die na de Eerste Wereldoorlog stukken land bezet hielden, van het juk van de Osmaanse sultan, van de ongeletterdheid en achterstelling, van de sociale en economische onrechtvaardigheid. Het was een gebied, kortom, waar misstanden heersten waaraan een eind moest worden gemaakt, dat met ingrepen van boven kon worden veranderd in een beschaving naar westers voorbeeld, dat gekneed kon worden tot een nieuw moederland. De grootscheepse moderniseringsexercitie die van start ging, had dan ook een sterk nationalistische en paternalistische inslag.

De hervormingen die volgden besloegen vele terreinen van het maatschappelijke en persoonlijke leven. Infrastructuur en stedenbouw is één voorbeeld. Door de aanleg van spoorwegen werden steden en stadjes met de hoofdstad verbonden. De steden kregen een modernistische architectuur met brede lanen, parken, theetuinen en bioscopen. Maar voor de jonge kemalistische elite uit de steden – de leraren, artsen, ingenieurs, ambtenaren en militairen die de voorhoede van het beschavingsoffensief vormden – was Anatolië lange tijd vooral ook een vreemd gebied, een regio waar men zich onwennig voelde.

Niet alleen de politieke aandacht, maar ook de literaire verschoof in zekere zin van Istanbul naar Ankara en Anatolië. De vorming van de natiestaat hield schrijvers bezig, zowel de voor- als de tegenstanders, en aan beide zijden was men meer in de gevolgen voor de maatschappij geïnteresseerd dan in die voor het individu. Het laat goed zien hoezeer Yusuf Atılgan met zijn debuut De lanterfanter afweek van de meeste van zijn tijdgenoten. Terwijl zijn collega-auteurs uit de stad over de dorpen schreven, vaak zonder het dorpsleven van nabij te kennen, en de eerste schrijvers die daadwerkelijk in een dorp woonden het bestaande, romantische beeld van het dorpsleven probeerden te nuanceren, werkte Atılgan in het dorp van zijn jeugd aan een roman die zich afspeelde in een stad, Istanbul nota bene. En zijn tegendraadsheid ging nog verder, want in een tijd dat het maatschappelijk leven in het teken stond van economische ontwikkeling en productiviteit, debuteerde hij met een roman over een man die niet van zins is de handen uit de mouwen te steken, die zich verzet tegen het keurslijf van een baan, die ingaat tegen de verwachtingen die het gros van Atılgans landgenoten van het leven koesterde.

Hotel Moederland zou op het eerste gezicht kunnen doorgaan voor een roman die beter past bij het literaire paradigma van zijn tijd. Het verhaal is tenslotte gesitueerd in een klein Anatolisch stadje, ver weg van de nieuwe hoofdstad, maar daar via een moderne spoorlijn mee verbonden. Er zijn brede lanen en bioscopen. En in het hotel logeren twee onderwijzers en een militair. Al die typische elementen uit de kemalistische traditie vervullen echter niet de functie die ze daarin doorgaans hebben. De bioscoop is geen plaats van intellectuele verheffing maar een plek voor seksuele toenadering, de brede lanen in het stadje leiden niet naar een café dansant maar naar een veldje voor hanengevechten, de onderwijzer en de onderwijzeres worden vooral opgevoerd met hun activiteiten op erotisch vlak, de militair, of de man die zich daarvoor uitgeeft, wordt verdacht van moord. En het moederland is niet langer een plek ergens buiten, een vreemd oord ver weg, een streek om te veroveren, maar een hotel waarin geboren, geleefd en gestorven wordt.

Romans die de heersende literaire smaak zo tarten, een geluid laten horen dat zo ongebruikelijk is, worden zelden meteen omarmd. Te weinig engagement, luidde het oordeel van een deel van de recensenten dan ook, te weinig politieke en maatschappelijke actualiteit. En inderdaad, bij Hotel Moederland wordt de krant weliswaar dagelijks bezorgd, maar van wat er buiten de muren gebeurt dringt binnen bijster weinig door. Niet dat er niets te vertellen zou zijn: de gebeurtenissen in 1963, het jaar waarin de roman zich afspeelt, en in de periode kort daarvoor, veranderden de Turkse politiek en de samenleving ingrijpend. Het was nog maar drie jaar geleden dat er een staatsgreep had plaatsgevonden. Militairen hadden de politici van de Democratische Partij, die tien jaar lang aan de macht waren geweest en vooral in de provincie een grote aanhang hadden, afgezet. De premier was geëxecuteerd. Er was een nieuwe grondwet, die meer democratische vrijheden moest beloven, maar ook het leger een directere invloed gaf in de politiek. Er was een nieuwe couppoging. Er was censuur, de media werden aan banden gelegd, kranten bij bosjes verboden. Er was een massale binnenlandse migratie aan de gang, het platteland liep leeg, de steden werden voller. Beroering genoeg, kortom, maar in het hotel waar Zebercet de scepter zwaait kan niets de door klok en kalender bepaalde loop der dingen verstoren, verloopt de dag volgens een ijzeren regelmaat, zitten de sleutels steevast in zijn linkerzak. Totdat daar in dat stadje, diep in Anatolië, een reizigster uit Ankara haar opwachting maakt, een modern uitziende vrouw, alleen, afkomstig uit de nieuwe hoofdstad.

Actualiteit of niet, voor wie de geschiedenis van Turkije kent, is de roman ook anders te lezen dan als een verslag van de neergang van een beschadigd mens alleen. Behalve de geografische situering hebben ook de jaartallen in de roman een betekenis in de familiegeschiedenis van de Keçeci’s, en tegelijkertijd in die van het moderne Turkije. In 1839, als de villa van de familie Keçeci wordt gebouwd, vaardigen de Osmaanse machthebbers in Istanbul het Gülhane-decreet uit. Het is het formele begin van een westers georiënteerde hervormingsperiode. In de loop van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw waaiert de familie Keçeci uiteen, raakt verspreid en verbrokkeld, zoals in dezelfde periode ook het Osmaanse Rijk uiteenvalt. In 1923 wordt de villa op aandringen van Zebercets vader getransformeerd tot een hotel. In datzelfde jaar formeren hervormingsgezinde leiders onder aanvoering van Mustafa Kemal uit het gedecimeerde Osmaanse Rijk de republiek Turkije, en het moment waarop Zebercet sterft valt ten slotte samen met de dag en het uur waarop Atatürk vijfentwintig jaar eerder zijn laatste adem had uitgeblazen: 10 november om vijf over negen ’s ochtends. Het is het tijdstip waarop, tot voor kort, het hele publieke leven in Turkije een minuut lang bevroor om de grondlegger van de republiek te herdenken, het verkeer volledig tot stilstand kwam, de auto’s luid claxonneerden.

Hotel Moederland bevestigde Atılgans positie als buitenstaander in de Turkse literatuur, en niet alleen door zijn inhoud. De vertelvorm van de roman was al even ongewoon. Hoe experimenteel die vorm – ook vergeleken met Atılgans debuut – is, blijkt al meteen uit het eerste hoofdstuk van Hotel Moederland, met zijn opvallende zinsbouw en introductie van personages. De gedachtestroom van Zebercet die in de loop van de roman meer en meer de beschrijvingen binnendringt is een ander voorbeeld, net als Atılgans interpunctie: de tekst wemelt van de (ook in het Turks) doorgaans spaarzaam gebruikte puntkomma’s, terwijl in sommige passages juist elk leesteken en elke hoofdletter ontbreekt. De ongebruikelijke vertelvorm die Atılgan koos, is voor sommige recensenten in Turkije een reden Hotel Moederland een antiroman te noemen.

Die vormexperimenten doen denken aan Het leven in stukken, de debuutroman uit 1971 van Oğuz Atay, een andere buitenstaander, die op zijn beurt onder de indruk was van Atılgans debuut. In 1973, het verschijningsjaar van Hotel Moederland, verscheen overigens ook van Oğuz Atay een tweede roman, waarin eveneens kritisch werd gekeken naar de psychische gevolgen van de omwentelingen in Turkije, van een maatschappij die in een ideologisch keurslijf was geregen.

Voor Atılgan, Atay en enkele andere auteurs was het moederland niet langer een terrein dat men zich eigen moest maken, maar een culturele context waaraan je je niet kon onttrekken. In hun werk onderzoeken ze hoe een individu in die omgeving opgroeit, wat de gevolgen zijn van het nationalisme en paternalisme waarvan die context is doortrokken. Dat brengt hen onvermijdelijk bij de vraag wat er gebeurt met mensen voor wie in dat bestel geen plaats is, of die in dat bestel geen plaats willen. In de Turkse literatuur verschenen naast personages die hun leven gaven voor het nieuwe moederland, personages die zich het leven benamen vanwege dat nieuwe moederland.

Met deze onconventionele en kritische benadering van de psychische gevolgen van een ideologie die een zo dominante positie in de maatschappij had gekregen, behoorde Yusuf Atılgan tot een kleine groep schrijvers die een nieuwe periode in het Turkse literaire proza inluidden. Vooral na de coup van 1980 nam de belangstelling voor het werk van deze auteurs toe. Na jaren van kemalisme en politieke polarisatie, die hun stempel hadden gedrukt op het politieke en persoonlijke leven van burgers, werd de maatschappij met harde hand gedepolitiseerd, werd ieder politiek engagement onmogelijk gemaakt. De ongekend harde staatsgreep had voor velen bittere gevolgen. Een hele generatie van (voornamelijk links georiënteerde) mensen verdween achter de tralies en werd monddood gemaakt. Het maatschappelijke en culturele leven raakte ontwricht. De nieuwe maatschappelijke constellatie die na verloop van tijd ontstond maakte echter ook kritiek op de oude ideologische stromingen los. De mondiale neergang van de grote politieke ideologieën droeg daar sterk aan bij. Tegelijkertijd werd de vraag naar de zin van het leven buiten een allesomvattende ideologie urgent. In die context groeide de aandacht voor het werk van Yusuf Atılgan, bij lezers en bij schrijvers – Orhan Pamuk is van hen de bekendste, hij heeft van zijn bewondering voor Yusuf Atılgan nooit een geheim gemaakt. In 1987 verfilmde regisseur Ömer Kavur Atılgans Hotel Moederland. Ook de film, die onder dezelfde titel verscheen, werd een klassieker. Zebercet en Hotel Moederland zijn in Turkije stevig verankerd in het collectieve geheugen. Met zijn kleine oeuvre heeft Yusuf Atılgan de Turkse literatuur voor altijd veranderd.

Dit nawoord is verschenen in Yusuf Atılgan, Hotel Moederland,  Amsterdam: Uitgeverij Jurgen Maas, 2017. Vertaald uit het Turks en van een nawoord voorzien door Hanneke van der Heijden. Oorspronkelijke titel van de roman: Anayurt Oteli.

Dichter Efe Murad (1987) was een van de deelnemers aan Winternachten 2018 in Den Haag. Hij studeerde filosofie aan Princeton en werkt aan een proefschrift in Osmaanse geschiedenis en Arabische filosofie en theologie aan Harvard. Efe Murad publiceerde vijf dichtbundels en vijf vertalingen in het Turks van de Iraanse dichters M. Azad en Fereydoone Moshiri en van de Amerikaanse dichters C.K. Williams, Susan Howe and Lyn Hejinian.

Tijdens Winternachten werkte Efe Murad onder andere mee aan de voorstelling De straten van Istanbul – Verzet en poëzie. De voorstelling is hier terug te kijken.

Winternachten over De straten van Istanbul:

De straten en pleinen van Istanbul waren tijdens de Gezi-opstand van 2013 plekken waar werd geprotesteerd tegen autoritaire politiek en nietsontziende marktwerking. Men probeerde er een aanzet te geven tot verandering in de Turkse politiek.

Hoe kijkt de jonge dichter, essayist en criticus Efe Murad vijf jaar later naar de situatie in zijn land? En hoe ziet de literaire kaart van Istanbul er op dit moment uit? Efe Murad vertelt over de stad, wandelt er doorheen en draagt voor uit zijn werk, waaronder uit het gedicht Kapital Öldürür! (‘Kapitaal doodt!’), dat hij schreef met zijn generatiegenoten Sinan Özdemir en İsmail Aslan en dat een van de meest directe confrontaties met het Turkije van de afgelopen jaren vormt.

Çağlar Köseoğlu kijkt vanuit Nederland naar Istanbul en vergroot zo de kaart. Zijn poëzie vervormt de geschiedenis van de republiek Turkije en de situatie in Nederland tot iets nieuws en laat zien hoe geweld, taal en geografie samenhangen.

Irina Baldini danst in deze korte voorstelling improviserend door de kaart, baant zich een eigen pad door het stratenplan, de wolkenkrabbers en de luxe flatgebouwen van Istanbul en denkt in beweging na over de zoektocht naar open plekken in een stad waar de staat beslag heeft gelegd op de publieke ruimte.”

Lege plek in Kadıköy, Istanbul (foto: Inez Piso)

De tekst die de basis vormt voor de voorstelling is vertaald door Hanneke van der Heijden: Het plezier van lege plekken. De tekst is terug te lezen in het decembernummer van tijdschrift De Gids.

Het Nederlands Instituut in Turkije (NIT), opgericht in 1958, wordt met sluiting bedreigd. Mijn ingezonden brief tegen de plannen werd op 19 juni geplaatst op de opiniepagina van dagblad Trouw.

Wie ook zijn steun wil betuigen aan het Nederlands Instituut, kan hier een handtekening plaatsen.

‘Het Nederlands hoger onderwijs moet competente rebellen opleiden, grensoverschrijdende denkers en doeners die door creativiteit, lef en ambitie verandering teweeg brengen,’ schreef minister van OCW, Jet Bussemaker, vorige zomer in haar beleidsnotitie. Internationalisering zou daarbij cruciaal zijn. Nederlandse studenten moeten gestimuleerd worden een deel van hun studie buiten Nederland te volgen zodat ze hun blik op hun opleiding, de maatschappij en zichzelf kunnen verruimen.

De blik verruimen, prachtig. Des te spijtiger dat de minister nu bij twee wetenschappelijke instituten in het buitenland precies het tegendeel lijkt te willen bereiken. Het Nederlands Instituut in Turkije (NIT) en haar evenknie in Marokko (NIMAR) worden met opheffing bedreigd.

Bij het instituut in Istanbul, dat ik door mijn eigen werk het beste ken, worden naast het archeologische werk studentencursussen georganiseerd, er zijn stageplaatsen bij interdisciplinair onderzoek, en fellowships voor studenten met een historisch of hedendaags onderwerp. Studenten leren er de stad, de maatschappij en zichzelf kennen.

Daarmee biedt het instituut precies wat minister Bussemaker in haar notitie propageert. Desondanks wordt het kleine personeelsbestand nu al uitgedund. De vele studentencursussen die vorig jaar nog werden georganiseerd zijn noodgedwongen geannuleerd. In december dreigt volledige sluiting.

Voor ‘competente rebellen’ – zoals ze bloedstollend heten – komt door het ministerieel beleid Turkije alleen maar verder weg te liggen. Voor de wetenschappelijke uitwisseling met landen waarmee Nederland al eeuwenlang een band onderhoudt,  is sluiting funest.

Het is verleidelijk te betogen hoe essentieel het juist nu is om mensen te hebben die iets weten van Turks, Arabisch, de islam, Turkije, het Midden-Oosten en de Maghreb. Hoe in Nederland de vakgroepen Turks en Arabisch al zijn gedecimeerd. Hoe belangrijk de instituten dus zijn. Allemaal waar.

Toen ik zelf Turks studeerde ging het zelden over nut en rendement. Studenten Turks kwamen van sterrenkunde of theoretische fysica. Wat ons aantrok was dat we een taal, een land, een wereld betraden waarvan we ons geen voorstelling konden maken. Turks studeren was ook een oefening in het gebruiken van je verbeelding, het omgaan met meerduidigheid, het relativeren van alles wat eigen is.

Je zou hopen dat het precies die zaken zijn die minister Bussemaker voor ogen stonden toen ze haar notitie schreef. Je zou hopen dat Nederlandse universiteiten óók vanwege die zaken weigeren het instituut te laten verdwijnen.

Als op 22 juni, wanneer over de toekomst van het NIT wordt beslist, minister noch universiteiten iets doen, is het meer dan 50-jarige instituut in januari weg.