Als je begint in een nieuwe literatuur, in een taal die je net aan het leren bent, dan blijken die boeken later vaak te zijn omgeven met herinneringen aan het lezen zelf, aan de verovering van de taal, de fascinatie die die oproept. Zo blijft Bir avuç gökyüzü van Çetin Altan voor mij altijd het eerste echte boek dat ik in het Turks heb doorgeworsteld, een roman waar ik me niet meer dan de sfeer en een paar details van herinner omdat ik zo veel met het woordenboek in de weer was. Over Cevdet Bey ve oğulları (De heer Cevdet en zonen), een familiekroniek en het debuut uit 1982 van Orhan Pamuk, hangt voor altijd een triomfantelijke glans, omdat dat het eerste Turkse boek was dat ik gewoon, in het gras kon lezen, zonder maar een grammatica in de buurt. En Tutunamayanlar (Het leven in stukken) een hele tijd daarna, blijft het boek waar ik het eerst en het vaakst hardop om heb zitten lachen. En dat ook afgezien daarvan overdonderend was – dat zoiets kon, in het Turks!

Dat was een prettige verrassing, en een verrassing die net op tijd kwam, want ik was van lieverlee begonnen de hoop op te geven ooit echt gegrepen te worden door de Turkse literatuur. Ik had weliswaar nog maar een heel klein deel gelezen van wat er in het Turks geschreven was, maar de boeken die ik las waren steeds zo ijselijk serieus. Het was kommer en kwel, armoede en ellende, onrecht en verdrukking. Het leven leek wel één tranendal. Maar ook al is het leven een tranendal, dan hoef je niet per se te huilen.

Van Tutunamayanlar en zijn schrijver, Oğuz Atay, hoorde ik voor het eerst toen ik een tijd in Turkije verbleef. Een vriend raadde het een paar keer aan, maar desondanks kon ik me er niet toe zetten het boek te lezen of zelfs maar aan te schaffen, en duurde het nog ruim vijf jaar voor ik aan de roman zou beginnen. Ik had ondertussen een tijd in Turkije gewerkt. Een van de laatste dagen voor ik naar Nederland zou verhuizen, kocht ik in de winkel van zijn uitgever de boeken van Atay: twee lijvige romans, een bundel korte verhalen, een biografie van een docent aan de technische universiteit waar ook Atay had gestudeerd, een toneelstuk, een dagboek en een half afgemaakte vertelling. Dat hele oeuvre was in een bestek van een kleine tien jaar tot stand gebracht. Tutunamayanlar, Atays debuut, verscheen in 1971. In 1977 stierf hij, drieënveertig jaar oud.

De plot van Tutunamayanlar (wat zoiets betekent als ‘de griplozen’) laat zich in een paar zinnen samenvatten: Turgut Özben leest in de krant dat Selim Işık, een vriend die hij min of meer uit het oog is verloren, zelfmoord heeft gepleegd, en besluit een poging te doen de toedracht te achterhalen. Wat voor iemand was Selim eigenlijk? Turgut gaat op bezoek bij Selims vrienden en zijn vriendin, en krijgt via hen een lang gedicht dat hij ooit heeft geschreven, zijn dagboeken, zijn teksten voor een encyclopedie. Uiteindelijk verdwijnt ook Turgut. Aan de hand van die tocht, de levens van Selim, Turgut en hun omgeving, wordt een beeld geschetst van het maatschappelijke klimaat in Turkije, van de stichting van de republiek tot aan de jaren zeventig: het bekrompen leven van de middenklasse, opgesmukt met willekeurig uit het Westen overgenomen elementen, de wereld van de kringen die zich met kunst bezighouden, hun botsing met het maatschappelijk leven, hun reflectie op het bestaan.

Maar wat voor beeld! Het staketsel wordt opgevuld met een enorme vracht verhalen in verhalen, details en woordgrappen, met wat de schrijver maar meegemaakt, gedacht, gedroomd, gelezen of verzonnen heeft. Atay verliest zich in taal en in eindeloos vertellen. Dat vertellen tot je erbij neervalt, met sterke verhalen en fantastische verbanden hoort bij Turkije, maar zoals Atay dat in Tutunamayanlar doet, was ik het vreemd genoeg nog niet in boeken tegengekomen. Een kermis lijkt het, een achtbaan, een spookhuis waar je in belandt. Of iets als toen ik ooit op een miezerige dag aan een van de grijze verkeersaders in Istanbul waar de auto’s overheen razen een deur openschoof, en daar, nog geen tien meter verder, je kon ze zo aanraken, stond een beetje verloren een hele vloot gondels waarmee de sultans ooit over de Bosporus hadden gevaren. Zo’n ongedachte wereld, zo’n duizelingwekkend verschiet opende zich toen de kaft eenmaal was gelicht.

Waarom was het zo overdonderend? In de allereerste plaats natuurlijk door de humor. In de Turkse romans die ik tot dan toe gelezen had leek er nooit eens een lachje af te kunnen, en de personages wisten akelig vaak precies wat hun te doen stond, maar hier… De roman wemelde van de ironie, de zwarte humor, de bijtende spot. Atay leeft zich uit in woordgrappen, steekt met heel veel de draak en ziet in van alles een spel. Van grote ideologieën die het leven richting geven, hun een maatschappelijke taak te vervullen geeft, is voor de personages dan ook geen sprake. Het boek is juist doortrokken van verzet, van kritiek op de burgerlijke verwachtingen en grote ideologieën met dito taken.

Dat zal ook zijn wat veel nieuwe lezers van nu aantrekt. Hoewel Atay in de jaren zeventig eindeloos heeft moeten leuren om zijn werk uitgegeven te krijgen, heeft het boek nu een cultstatus. Het ligt bij bijna ieder stalletje met roofdrukken. De ‘tutunamayan’, iemand die er niet in slaagt houvast te vinden in het maatschappelijk bestel, die er de brui aangeeft, is een begrip. Afgelopen december, toen er bij de dertigste sterfdag van Oğuz Atay een symposium werd gewijd aan de schrijver en zijn werk, was de belangstelling overweldigend. Academisch en alternatief Istanbul had zich verzameld, de collegezaal puilde uit, zelfs op de trappen was geen plaats meer. Er waren veel studenten, en onder hen opvallend veel Oğuz Atay-lookalikes met vergelijkbare wilde haardossen of iets recalcitrants aan hun kleren. De laatste spreekster van het programma merkte in haar dankwoord aan het publiek op dat de Oğuz Atay-fan over het algemeen een jaloerse lezer is, die zijn idool het liefst voor zichzelf houdt (in tegenstelling trouwens met wat Atay zelf gehoopt had, want vriend en vijand zijn het erover eens dat hij tijdens zijn leven heel graag zo veel bijval had gehad). Het is waar dat veel lezers zich ‘hun’ Atay toeëigenen. En dat komt, heb ik het idee, niet alleen omdat je zoiets bijzonders het liefst als je eigen ontdekking wilt zien, maar ook omdat de geest van recalcitrantie, het er koppig niet bij willen horen een bij uitstek individuele aangelegenheid is. Je kunt je van een kudde af willen scheiden, maar dat kan niet met de hele kudde tegelijkertijd.

Zo’n ronddolende zonderling, die maar niet kan aarden in het maatschappelijk systeem, of die zich uit principe of uit onmacht van alles heeft afgekeerd, oefent op Turken een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Je komt het type overal tegen: in videoclips, waar de artiest eenzaam dwalend over de steppe zijn lied in de wind uitstort. In kroegen, waar mannen zich in hun eentje laten vollopen – niet in een donker hoekje, weggedoken achter een bloempot of met een gesloten blik voor zich uit starend, maar pontificaal, midden in de zaak, in het volle licht. Hoe die fascinatie ook ontstaan mag zijn, hij heeft in ieder geval voor kudde en zwart schaap een aantrekkelijke kant. Voor het schaap dat niet wil deugen is dat het genot vernederd te worden, of jezelf te vernederen, zoals Orhan Pamuk dat noemt in zijn bundel beschouwingen De andere kleuren: ‘Wanneer we onszelf woedend voorhouden wat voor waardeloze ellendeling we zijn, alsof we onszelf dat met alle geweld willen inprenten, dan weten we dat we in één keer verlost zijn van die hele morele last om te zijn zoals iedereen, van die verstikkende zorg om ons aan wetten en regels te houden, van de verplichting onze tanden op elkaar te zetten om maar op iedereen te lijken.’ De kudde op zijn beurt geniet van de zonderling omdat die alle schapen laat voelen hoe genoeglijk hun saamhorigheid is – zoals Dickens beweerd schijnt te hebben dat het kerstmaal extra goed smaakt als er van tijd tot een bedelaar kleumend langs het raam loopt.

Maar het is niet alleen het boek zelf dat zijn impact bepaalt. Het is ook de lezer. Met mooie boeken is het, net als met verliefdheid of eten, ook een kwestie van timing. Het juiste moment verleent een kandidaat extra glans. Er kan nog zo’n heerlijke maaltijd worden aangedragen, als je net gegeten hebt is iedere hap er een te veel. Toen ik eindelijk Tutunamayanlar opensloeg was ik net terug van een lang verblijf in Turkije, en recht uit het buitenland zag Nederland eruit als een woud van woonwinkels, instellingen vol middenkader, afspraken van weken vooruit. Wat dat betreft viel de roman van Atay in vruchtbare aarde. Tegelijk ging er een wereld van alternatieve muziek open, daar was mijn woonplaats in Turkije van verstoken geweest. Tutunamayanlar was Einstürzende Neubauten op papier; de hele wereld leek wel mee te dreunen met de voetstappen van Selim Işık.

Nu, bijna tien jaar later, blijkt dat Oğuz Atay op allerlei manieren verbonden is met andere schrijvers met wie ik ook te maken heb gekregen: toen Atay begin jaren zeventig nog nauwelijks bekend was en ergens in Istanbul een lezing gaf, zat op een van de achterste rijen een student die diep onder de indruk was van zijn werk: Orhan Pamuk. Atay zelf blijkt kort voor zijn dood plannen gemaakt te hebben voor een boek over de familie Uşaklıgil, en een van de vooraanstaandste figuren uit dat geslacht is Halid Ziya, de auteur van Verboden liefde, de roman die mijn collega Margreet Dorleijn en ik net vertaald hebben. De eerste aan wie Atay het manuscript van Tutunamayanlar liet lezen, was Vüs’at O. Bener, het gedrukte boek stuurde hij naar Yusuf Atılgan – schrijvers van wie ik heel graag ooit iets zou willen vertalen.

Als achteraf blijkt dat al die bijzondere auteurs (want daar zijn er, ook in de Turkse literatuur, veel meer van dan ik aanvankelijk had gedacht) met elkaar in verband staan, en ook nog met jou als lezer, dan neemt het effect van het geliefde boek alleen maar toe. In ieder geval in je herinnering.

In De andere kleuren beschrijft Orhan Pamuk voor een aantal boeken die hem na aan het hart liggen precies wat voor indruk elke nieuwe lezing van hetzelfde boek op hem heeft gemaakt. Over twee maanden beginnen mijn collega en ik aan de vertaling van Tutunamayanlar. Maar wat het minstens zo spannend maakt als het vertalen zelf, is de indruk die het boek nu zal maken, de kans dat er een heel ander boek op tafel zal blijken te liggen dan in mijn geheugen.

Verschenen in: Armada. Tijdschrift voor wereldliteratuur, jrg. 14, nr. 50 (maart 2008), pp.  88-92.

De acht schrijvers

Orhan Pamuk, Elif Shafak, Sema Kaygusuz, Maureen Freely, Ghayath Almadhoun, Laila Lalami, Bachtyar Ali, Nick Glastonbury en vele andere Turkse, Koerdische en Arabische schrijvers en vertalers lezen op donderdag 9 maart voor.

De bijeenkomst, georganiseerd door Words without Borders, is getiteld: ‘Words for Relief’. Het doel van de online bijeenkomst is om geld in te zamelen voor hulporganisaties en solidariteit te tonen met de slachtoffers van de aardbevingen die afgelopen februari plaatsvonden in Turkije en Syrië.

Wie wil kan bij de aanmelding geld doneren aan lokale hulporganisaties.

Om meer informatie te lezen of je aan te melden, klik hier.

Plaats:           online (Zoom)
Tijd:               19 – 20.30u (Nederlandse tijd)

Net van de drukker, bijna in de winkel – de nieuwe roman van Orhan Pamuk, De nachten van de pest (Turkse titel: Veba Geceleri), is uit.

1901. De derde pestepidemie heeft Minger, een fictief Osmaans eiland in de Middellandse Zee, net bereikt. Sultan Abdülhamit stuurt zijn geliefde gezondheidsinspecteur Bonkowski pasja naar Minger om te helpen de epidemie te stoppen. Maar de moslims en de christenen op het eiland reageren heel verschillend op de maatregelen om de ziekte in te dammen. De spanningen lopen op. En binnen de kortste keren wordt het lichaam van de pasja ontzield op straat aangetroffen.

Is het een willekeurige moord, gaat het om een groter complot? De sultan vraagt zijn nicht, Pakize sultane, en haar kersverse echtgenoot, dokter Nuri, naar het eiland te gaan om dit uit te zoeken.

Ondertussen dringen Engeland en Frankijk bij de sultan aan op een afgrendeling van het eiland om Europa voor de pest te behoeden. De eilandbewoners staan er nu alleen voor.

De nachten van de pest is vanaf 8 september verkrijgbaar bij de boekhandel.

Om een fragment uit de roman te lezen, klik hier.

Op 21 november 2017 vertrekt een vader naar Istanbul. Een paar weken later worden zijn zoon en dochter gebeld door het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Jullie vader is alles, inclusief zichzelf, kwijtgeraakt. Waar hij nu is weten we niet.

In de theatervoorstelling Istanbul – bericht van de andere kant maken Michaël Bloos, Gillis Biesheuvel en Lucas Kramer (zich) een voorstelling van de werkelijkheid van een vader en een zoon. De vader is op reis, op weg naar het Museum van de Onschuld van Orhan Pamuk. Onderweg raakt hij alles kwijt, inclusief zichzelf. Zijn zoon reist hem achterna om hem op te sporen. Het stuk speelt zich af op de grens van Oost en West, van fictie en feit, van construct en werkelijkheid.

De voorstelling Istanbul – bericht van de andere kant is onderdeel van het Universum van de Waanzin, een zoektocht naar de zin van de waan in theater, film en podcast.

De voorstelling is van dinsdag 27 oktober tot en met zaterdag 31 oktober 2020 te zien in theater Frascati, Amsterdam.

Direct na afloop van de voorstelling op vrijdag 30 oktober is er een nagesprek. Daarin vertelt Hanneke van der Heijden, vertaler van een aantal romans van Orhan Pamuk, over hoe de sfeer van Istanbul te vertalen. Freek Vielen, die de tekst voor de voorstelling schreef, vertelt over hoe de sfeer van Istanbul in tekst en toneel te vangen.

Voor meer informatie over de voorstelling en speeldata, klik hier.

Naar aanleiding van het verschijnen van De vrouw met het rode haar, mijn vertaling van de nieuwe roman van Orhan Pamuk, vroeg tijdschrift Onze Taal me een kort stukje te schrijven over een vertaalprobleem en een -oplossing. Onderstaande bijdrage verscheen in het nummer van oktober 2017.

Probleem

Als er één ding is waaraan een vertaler niets hoeft te doen, zijn het wel eigennamen, zou je denken. Die kan hij simpelweg overtypen uit het origineel, of dat nu in het Engels, Duits of Swahili geschreven is. Emma Bovary heet Emma Bovary, of ze nu Frans spreekt of Nederlands, en Frits van Egters is ook in The Evenings gewoon Frits van Egters. Maar wat nu als in de brontaal haast iedere naam een zichtbare betekenis heeft, zoals in het Turks? Turken heten rustig ‘Deugd’, ‘Vrij’ of ‘Revolutie’. En waarom zou een romanschrijver de namen van zijn personages niet met een reden kiezen? Vertalen dan maar? Maar in dat geval is een tekst voor je het weet een Elckerlijc-achtige allegorie. Over het algemeen valt er voor de vertaler weinig meer te doen dan zuchten.

Oplossing

In één geval is er wel een oplossing: bij de namen van restaurants, bioscopen en kranten wekt de vertaling meestal geen bevreemding. In De vrouw met het rode haar (2017) van Orhan Pamuk, waar hoofdpersoon Cem steeds de nabijheid van het uitspansel voelt en zijn ontmoeting met de theateractrice Gülcihan in de sterren lijkt geschreven, heet de fictieve lunchroom daarom niet Yıldız, zoals in het Turkse origineel, maar De Ster (de Nederlandse betekenis van Yıldız), de openluchtbioscoop niet Güneş maar De Zon. En als er in een krant gebladerd wordt, is dat niet Hürriyet maar De vrijheid, niet Günaydın maar Goedemorgen – ook die namen zijn vertaald, al liggen die kranten bij iedere echte kiosk en blijven in zakelijke vertalingen hun namen altijd Turks. Want waarom zou de literair vertaler bepalen wat feit is en wat fictie als de auteur die twee juist graag vermengt?

Journalist Roger Abrahams houdt van taal (en van geschiedenis). Op zijn website schrijft hij regelmatig over allerlei ‘niet-Nederlandse’ talen. Aramees bijvoorbeeld. Sinds dit jaar heeft hij ook een speciale rubriek ‘De vertalers’, een serie interviews waarin een vertaler iets vertelt over zijn of haar recente romanvertaling. Uitgangspunt voor het gesprek is een fragment uit de roman, in het Nederlands en in de brontaal, hoe onbekend die taal voor Nederlandstaligen ook mag zijn. Het intrigerende is dat ook als je een taal niet kent, je enkel door goed te kijken naar regelmatigheden in een fragment, toch allerlei structurele kenmerken kunt afleiden (en vragen kunt formuleren over de onbegrijpelijke rest).

Ook De vrouw met het rode haar, de Nederlandse vertaling van Orhan Pamuks Kırmızı Saçlı Kadın, is onder het mes gelegd. Voor wie een fragmentje uit het Turkse origineel wil zien, en meer wil horen over de roman en de Nederlandse vertaling: het interview staat hier.

´Hoe meer ik aan de gebeurtenissen terugdenk, hoe meer ik in ze doordring. Daardoor voel ik dat u in mijn kielzog ook zult worden meegesleurd in de geheimen van wat het betekent vader en zoon te zijn.´

Dat schrijft Orhan Pamuk op de eerste pagina van zijn nieuwe roman, De vrouw met het rode haar, die draait om de relatie tussen vader en zonen. En om de kracht van verhalen en legendes.

Cem, een zestienjarige scholier uit Istanbul, is aanvankelijk vooral een zoon. Zijn vader heeft heeft het gezin verlaten. Cem moet zelf het geld voor zijn studie verdienen en helpt bij wijze van vakantiebaantje in de jaren tachtig een zomer lang een puttengraver die de opdracht heeft water aan te boren op een droge vlakte in de buurt van de stad.

Overdag is het tweetal in de brandende zon in de weer met schop en pikhouweel, en met zware emmers zand die omhoog getakeld moeten worden, ’s avonds vertelt puttengraver Mahmut zijn leerling allerlei verhalen.

Dat Cem het gezwoeg ondanks tegenslagen volhoudt, komt niet alleen door zijn band met de puttengraver, in wie hij meer en meer een vader ziet, maar dan eentje die het vaderschap heel anders opvat dan zijn eigen vader deed. Na een tijdje is het ook Cems fascinatie voor een vrouw met rood haar die hij in het naburige stadje tegen het lijf is gelopen, die hem aan de dorre vlakte en de put bindt.

Dat in deze roman over vaders en zonen, en over de kracht van mythische verhalen, Oedipus van Sophocles een grote rol speelt zal geen verbazing wekken. Maar er is nog een tweede beroemde vader-en-zoon-legende, een uit de Iraanse verteltraditie. In dat verhaal van de dichter Firdawsi komen de vader en de zoon op een heel andere manier tegenover elkaar te staan dan in Oedipus het geval is. Wat voor zoon is Cem eigenlijk? Wat voor vader zou hij zijn? En wat voor vaders zijn al die andere vaderfiguren in een land waar ‘iedereen een heleboel vaders’ heeft, zoals de vrouw met het rode haar zegt: ‘Vadertje Staat, God de vader, vaderlijke generaals, godfathers… Hier kan niemand zonder vader.’

Klik hier voor een kort fragment uit De vrouw met het rode haar, vertaald door Hanneke van der Heijden, uitgegeven door De Bezige Bij.

In april en mei trekt de Vertalersgeluktournee door Nederland. Welke keuzes maakt een vertaler? Voor welke dilemma’s komt zij (of hij) te staan? En wat maakt het vertalersvak zo mooi?

In een aantal boekhandels verspreid door Nederland spreken vertalers over hun vak en over het boek dat ze recentelijk vertaalden. De boeken die aan de orde komen zijn alle genomineerd voor de Europese Literatuurprijs 2017.

De roman Dat vreemde in mijn hoofd van de auteur Orhan Pamuk is een van de genomineerden voor deze prijs. Op 5 april en 19 april vertellen vertaalsters Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn iets over de vertaling van deze roman.

Het programma van deze twee avonden is als volgt:

woensdag 5 april 2017, 19u30: Boekhandel Athenaeum, Haarlem

• Hanneke van der Heijden over Dat vreemde in mijn hoofd van Orhan Pamuk (vertaald uit het Turks i.s.m. Margreet Dorleijn, De Bezige Bij)
• Rien Verhoef over Notendop van Ian McEwan (uit het Engels, De Harmonie)
• Annemarie Vlaming over Ons soort mensen van Juli Zeh (uit het Duits, Ambo|Anthos)

Entr’acte door Lisa Thunnissen (Spaans) en Anne Lopes Michielsen (Portugees) van de Vereniging van Nieuwe Vertalers
Gesprek met vertalers en publiek onder leiding van Toef Jaeger.

Toegang is gratis. Reserveren kan via haarlem@athenaeum.nl of in de winkel.

Woensdag 19 april, 20:00: Literaire Boekhandel Lijnmarkt, Utrecht 

• Margreet Dorleijn over Dat vreemde in mijn hoofd van Orhan Pamuk (vertaald uit het Turks i.s.m. Margreet Dorleijn, De Bezige Bij)
• Lucienne Pruijs over Het oude land van Dörte Hansen (vertaald uit het Duits, HarperCollins Holland)
• Harrie Lemmens over Reis naar het einde van António Lobo Antunes (vertaald uit het Portugees, Ambo|Anthos)

Entr’acte door Eva Wissenburg (Frans) en Anne Lopes Michielsen (Portugees) van de Vereniging van Nieuwe Vertalers
Gesprek met vertalers en publiek onder leiding van Nienke Willemsen

Klik hier voor een overzicht van alle avonden tijdens de Vertalersgeluktournee.