Het was boekenbeurs in Istanbul, negen dagen lang. En zoals ieder jaar stonden de allerlangste rijen kopers voor de stands van de grote humoristische weekbladen: PenguenUykusuz, Leman. 

Dunne, gekleurde krantjes zijn het, zestien pagina’s op klein tabloidformaat, in iedere kiosk voor drie tot vier keer de prijs van een krant te koop, en gevuld met cartoons en strips in een grote variëteit aan stijlen – van klare lijn tot kringellijn, van woordeloos tot vol gepriegeld met tekst. Van de drie grootste, Leman, Uykusuz en Penguen, worden, schat men, iedere week in totaal zo’n 200.000 exemplaren verkocht – ter vergelijking: de meeste romans worden in Turkije tegenwoordig gedrukt in een oplage van zo’n duizend tot vijftienhonderd exemplaren. Gecombineerd met de nodige merchandising, en in het geval van Leman zelfs een eigen caféketen, levert dat de uitgevers genoeg inkomsten op om wekelijks een geheel advertentieloos blad te kunnen uitbrengen.

De drie bladen zijn, net als een flink aantal kleinere, nazaten van het weekblad Gırgır, dat begin jaren zeventig werd opgericht, in een tijd van grote politieke polarisatie. En ze loochenen hun afkomst niet: nog steeds openen de bladen onveranderlijk met cartoons en korte strips die kritisch commentaar leveren op de actuele politieke en maatschappelijke gebeurtenissen, vaak in een spontane, directe tekenstijl. Dat leidt soms tot aanklachten op grond van belediging van politieke leiders of het krenken van religieuze gevoelens – of tot beschuldigingen van onzedelijkheid, want voor het overige zijn de bladen gevuld met cartoons en strips over komische, absurde, en soms platte situaties uit het dagelijks leven, veelal voorzien teksten in Turks slang. Tussen de tekeningen staat hier en daar een korte tekst, stand-up-comedian-achtige stukjes, moppen soms, of teksten over dingen uit de wereld om ons heen.

Behalve met de actualiteit is er ook een kruisbestuiving met de literatuur. Orhan Pamuk bijvoorbeeld schreef van 1996 tot 1999, hij had in Turkije toen al naam had gemaakt als romancier, korte geïllustreerde stukjes voor een dergelijk weekblad, het inmiddels ter zielen gegane Öküz. Een aantal daarvan bundelde hij later in zijn bundel De andere kleuren. Anderen bewandelen de weg andersom, beginnen als tekenaar bij een van de stripbladen, en maken vervolgens hun entree in de literaire wereld.

Voor wie geen Turks kent en toch een indruk wil krijgen van wat er in de Turkse cartoon- en stripbladen verschijnt, is er nu de expositie Turkartoon, die tot ver in volgend jaar in verschillende steden in Nederland te zien is. De tentoonstelling toont voor het eerst een flinke hoeveelheid vertaald werk uit de drie grootste Turkse bladen. De bijbehorende gratis stripkrant schetst de geschiedenis van de humoristische bladen in Turkije en de werkwijze op de redacties. Klik hier voor meer informatie over de expositie. En naar aanleiding van de expositie heeft strip- en cultuurmagazine Zone 5300 een groot deel van haar zomernummer aan Turkse strips en cartoons gewijd.